Siatki centylowe: jak je czytać i które wybrać (WHO, OLAF)

Co to jest siatka centylowa

Siatka centylowa to wykres, na którym pediatra lub pielęgniarka zaznacza pomiar dziecka - najczęściej wzrost (u niemowląt długość ciała), masę ciała albo BMI - w zależności od wieku. Na wykresie biegnie kilka krzywych, czyli linii centylowych. Każda z nich mówi, jaki odsetek zdrowych rówieśników tej samej płci ma pomiar poniżej tej linii.

Zespół Instytutu „Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka” (Kułaga i wsp., 2015) wyjaśnia to tak: jeśli pomiar wypada na 10. centylu, to 10% dzieci w tym samym wieku kalendarzowym ma mniejszą wartość tej cechy. Siatka nie jest więc tabelą „wymiarów idealnych”, tylko mapą tego, jak różnorodne są zdrowe dzieci.

Typowa siatka ma siedem linii: 3, 10, 25, 50, 75, 90 i 97. Linia 50. centyla to mediana - połowa dzieci jest poniżej niej, połowa powyżej. Przestrzenie między liniami to kanały centylowe. Co oznacza każda linia z osobna, opisujemy w artykule Co oznacza centyl u dziecka.

Rodzaje siatek centylowych

Siatki są zawsze osobne dla chłopców i dziewczynek, bo dzieci obu płci rosną i przybierają na wadze w innym tempie. Najczęściej używa się czterech rodzajów:

• Długość lub wzrost do wieku - podstawowa siatka oceny wzrastania. Do 2. roku życia mierzy się długość na leżąco, później wzrost na stojąco.
• Masa ciała do wieku - pokazuje, jak dziecko przybiera na wadze. U starszych dzieci sama masa mówi niewiele bez wzrostu.
• Masa ciała do długości lub wzrostu - u najmłodszych dzieci ocenia proporcje ciała niezależnie od wieku.
• BMI do wieku - u dzieci starszych podstawowa ocena stanu odżywienia; szczegóły w artykule BMI dziecka - normy.

Standard WHO dla dzieci do 5 lat obejmuje też m.in. obwód głowy, a polskie badania OLA i OLAF dały również siatki obwodu talii. O tym, która siatka jest właściwa dla płci dziecka, piszemy osobno: siatka centylowa chłopców i siatka centylowa dziewczynek.

Które siatki stosuje się w Polsce: WHO czy OLAF

W Polsce w użyciu są różne siatki, co bywa źródłem nieporozumień. Zestaw opublikowany przez zespół Instytutu „Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka” (Kułaga i wsp., 2015) łączy dwa źródła:

Różnica między nimi jest zasadnicza. WHO opracowało standard, czyli obraz tego, jak rosną dzieci w optymalnych warunkach. Siatki OLAF to układ odniesienia - pokazują, jak rzeczywiście rosną współczesne polskie dzieci. Autorzy zestawu zwracają uwagę, że centyle wzrostu w polskich siatkach mają wyższe wartości niż w standardzie WHO, więc to samo dziecko może wypaść na nieco innym centylu w zależności od siatki.

Dla dzieci od 5 do 19 lat WHO ma osobny układ odniesienia (WHO Reference 2007). Obejmuje wzrost i BMI do wieku, a masę ciała do wieku tylko do 10. roku życia. W wielu przychodniach i w starszych dokumentach można też trafić na siatki warszawskie z 1999 roku (Palczewska i Niedźwiecka). Polskie towarzystwa pediatryczne w stanowisku z 2022 roku zalecają dla wieku 3-18 lat aktualne polskie siatki BMI i ostrzegają, że starsze siatki mogą zaniżać częstość nadwagi.

Na tej stronie nie publikujemy wartości centyli ani samych wykresów. Oficjalne siatki znajdziesz u ich autorów: standard WHO dla dzieci do 5 lat na stronie WHO Child growth standards, układ odniesienia WHO na stronie Growth reference data for 5-19 years, a polskie siatki 0-18 lat w publikacji zespołu IP-CZD.

Jak czytać siatkę centylową krok po kroku

1. Wybierz właściwą siatkę: płeć dziecka, rodzaj pomiaru (wzrost, masa, BMI) i zakres wieku. Siatki 0-3 lat i 3-18 lat mają inne osie.
2. Ustal dokładny wiek w miesiącach lub latach z ułamkiem. U małych dzieci liczy się każdy miesiąc.
3. Znajdź wiek na osi poziomej i pomiar na osi pionowej, poprowadź od nich linie i zaznacz punkt w miejscu przecięcia.
4. Odczytaj położenie punktu: na linii (np. 50. centyl) albo między liniami (np. między 25. a 50. centylem, czyli w kanale 25-50).
5. Połącz punkty z kolejnych pomiarów. Dopiero linia z kilku punktów pokazuje, czy dziecko rośnie w swoim kanale.

Przykład (dane wymyślone, nie norma): dziewczynka przy bilansie 4-latka ma punkt wzrostu między liniami 25 i 50. Rok później jej punkt znów wypada między tymi samymi liniami. To dobra wiadomość: dziecko rośnie w swoim kanale. Gdyby rok później punkt wypadł poniżej linii 10, mimo że dziecko urosło, oznaczałoby to wolniejsze tempo wzrastania niż u rówieśników - i powód do rozmowy z pediatrą.

Zespół IP-CZD podkreśla, że gdy krzywa rozwoju dziecka biegnie stale w jednym kanale, to niezależnie od jego poziomu oznacza harmonijne tempo rozwoju. Dziecko na 10. centylu, które od lat trzyma się tej linii, zwykle rośnie prawidłowo, a dziecko, które spada z 75. na 25. centyl, wymaga przyjrzenia się, choć wciąż jest „w normie”.

Granice normy: 3. i 97. centyl

W polskiej praktyce za dolną i górną granicę normy przyjmuje się 3. i 97. centyl. Odpowiadają one w przybliżeniu średniej ±2 odchylenia standardowe. Kanały 3-10 i 90-97 autorzy zestawu IP-CZD nazywają pograniczem normy, które wymaga obserwacji lub kontrolnych badań, szczególnie kanał 3-10 (Kułaga i wsp., 2015).

Dla BMI obowiązują inne punkty odcięcia niż dla wzrostu: nadwagę i otyłość określa się innymi centylami. Opisujemy je w artykule BMI dziecka - normy.

Jak poprawnie zmierzyć dziecko

Siatka jest tak dobra, jak pomiar, który na niej zaznaczysz. W badaniach OLA i OLAF wzrost mierzono stadiometrem z dokładnością do 1 mm, a masę ciała z dokładnością do 50 g, każdy pomiar dwukrotnie, a przy większej różnicy - po raz trzeci. W domu nie osiągniesz takiej dokładności, ale możesz uniknąć najczęstszych błędów:

• Do 2. roku życia długość mierzy się na leżąco, od 2. roku wzrost na stojąco. Siatki do 2 lat opracowano z pomiarów na leżąco.
• Różnica między pozycjami wynosi średnio 0,7 cm. Gdy dziecko poniżej 2 lat zmierzono na stojąco, do wyniku dodaje się 0,7 cm; gdy starsze zmierzono na leżąco, 0,7 cm się odejmuje (WHO, za Kułaga i wsp., 2015).
• Wzrost na stojąco mierz boso, bez spinek i kitek na czubku głowy, z piętami, pośladkami i łopatkami przy ścianie i głową ustawioną prosto.
• Ważenie najlepiej o podobnej porze, w lekkim ubraniu, u niemowląt bez pieluchy lub z odjęciem jej masy.
• Zapisuj datę pomiaru, a nie tylko „ile miał lat”. Pół roku różnicy w wieku przesuwa punkt na siatce.

Siatka centylowa a wzrost rodziców

Dziecko niskich rodziców zwykle rośnie w niższym kanale, a dziecko wysokich - w wyższym. Brytyjskie wytyczne NICE (NG75, 2017) zalecają, by przy wątpliwościach co do wzrostu porównać centyl dziecka z zakresem wynikającym ze wzrostu rodziców. Jeśli centyl dziecka leży wyraźnie niżej - według NICE o więcej niż 2 przestrzenie centylowe poniżej centyla rodziców - może to wskazywać na niedożywienie albo zaburzenie wzrastania.

Wzrost, którego można się spodziewać po rodzicach, oszacujesz w kalkulatorze przewidywanego wzrostu dziecka. To szacunek z przedziałem ±8,5 cm, a nie prognoza, ale dobrze uzupełnia rozmowę z pediatrą o siatce centylowej.

Jak liczymy

W tym poradniku nie przeliczamy pomiarów na centyle. Opisujemy, jak działają siatki, na podstawie publikacji ich autorów: zestawu siatek IP-CZD (Kułaga i wsp., 2015), prac opisujących badania OLAF i OLA (Kułaga i wsp., 2011 i 2013), dokumentacji standardu WHO (2006) i układu odniesienia WHO 5-19 lat (de Onis i wsp., 2007). Progi 3. i 97. centyla oraz pogranicza 3-10 i 90-97 podajemy za zespołem IP-CZD.

Przykłady w tekście są wymyślone i służą tylko pokazaniu, jak czytać wykres. Siatka centylowa to narzędzie przesiewowe: pojedynczy pomiar nie jest diagnozą, a o rozwoju dziecka świadczy linia z kilku pomiarów. Ten tekst nie zastępuje porady lekarza.

Źródła

1. Kułaga Z, Różdżyńska-Świątkowska A, Grajda A i wsp. Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia. Standardy Medyczne/Pediatria. 2015;12:119–135.
2. Kułaga Z, Litwin M, Tkaczyk M i wsp. Polish 2010 growth references for school-aged children and adolescents. Eur J Pediatr. 2011;170(5):599–609.
3. Kułaga Z, Grajda A, Gurzkowska B i wsp. Polish 2012 growth references for preschool children. Eur J Pediatr. 2013;172(6):753–761.
4. WHO Multicentre Growth Reference Study Group. WHO Child Growth Standards based on length/height, weight and age. Acta Paediatr. 2006;95(Suppl 450):76–85.
5. de Onis M, Onyango AW, Borghi E i wsp. Development of a WHO growth reference for school-aged children and adolescents. Bull World Health Organ. 2007;85(9):660–667.
6. Mazur A, Zachurzok A, Baran J i wsp. Childhood Obesity: Position Statement of Polish Society of Pediatrics, Polish Society for Pediatric Obesity, Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes, the College of Family Physicians in Poland and Polish Association for Study on Obesity. Nutrients. 2022;14(18):3806.
7. NICE. Faltering growth: recognition and management of faltering growth in children (NG75). 2017,
8. World Health Organization. Child growth standards (siatki 0-5 lat).
9. World Health Organization. Growth reference data for 5-19 years.