BMI, WHR czy WHtR - który wskaźnik lepiej ocenia ryzyko?

Który wskaźnik otyłości wybrać - w skrócie

Wskaźnik otyłości (czasem nazywany współczynnikiem otyłości) to liczba policzona z prostych pomiarów: wagi, wzrostu i obwodów. Żaden z nich nie mierzy tłuszczu bezpośrednio. Każdy opisuje inny aspekt sylwetki, dlatego warto wiedzieć, o co pyta dany wskaźnik, zanim wyciągniesz wniosek z wyniku.

• Chcesz wiedzieć, czy masa ciała jest prawidłowa: BMI. To podstawa klasyfikacji nadwagi i otyłości według WHO.
• Chcesz ocenić tłuszcz na brzuchu i ryzyko metaboliczne: WHtR, czyli talia podzielona przez wzrost. Ma jeden próg dla kobiet i mężczyzn.
• Masz BMI poniżej 35: według wytycznych NICE licz razem BMI i WHtR. Przy BMI 35 i więcej NICE zaleca opierać się na BMI.
• Chcesz śledzić zmiany w czasie: obwód talii mierzony zawsze tak samo. Jest najprostszy i nie wymaga dzielenia.
• WHR i BRI to wskaźniki uzupełniające. WHR wymaga dwóch obwodów, więc łatwiej o błąd pomiaru, a BRI nie ma ustalonych progów.

Co mierzy każdy wskaźnik: tabela porównawcza

Progi BMI i obwodu talii dotyczą dorosłych pochodzenia europejskiego. U osób pochodzenia azjatyckiego ryzyko rośnie przy niższych wartościach, a dzieci ocenia się na siatkach centylowych. Szczegóły każdego wskaźnika opisujemy w osobnych artykułach: norma BMI, obwód talii, norma WHR i norma WHtR.

Jedna osoba, pięć wskaźników: przykład krok po kroku

Najlepiej widać różnice, gdy policzy się wszystkie wskaźniki dla tych samych danych. Przykładowa kobieta ma 165 cm wzrostu, waży 72 kg, a jej talia ma 86 cm, biodra 100 cm. To dane przykładowe, nie dotyczą konkretnej osoby.

1. BMI = 72 ÷ (1,65 × 1,65) = 72 ÷ 2,7225 = 26,4. Według WHO to nadwaga (25–29,9).
2. Obwód talii = 86 cm. To powyżej progu 80 cm, ale poniżej 88 cm, czyli ryzyko podwyższone, jeszcze nie znacznie podwyższone.
3. WHR = 86 ÷ 100 = 0,86. To tuż powyżej progu WHO dla kobiet (0,85).
4. WHtR = 86 ÷ 165 = 0,52. To zakres podwyższonego ryzyka według NICE (0,5–0,59).
5. BRI ze wzoru Thomasa i wsp. wynosi około 3,8. Nie ma progu, z którym można by go porównać.

Tu wszystkie wskaźniki mówią to samo: jest umiarkowany nadmiar masy ciała i tłuszczu na brzuchu. Ciekawsze są sytuacje, w których się rozjeżdżają.

Drugi przykład: mężczyzna o wzroście 178 cm, wadze 76 kg, z talią 95 cm i biodrami 100 cm. BMI = 76 ÷ (1,78 × 1,78) = 24,0, czyli wynik prawidłowy. Talia przekracza jednak próg 94 cm, WHR = 95 ÷ 100 = 0,95 (powyżej 0,90), a WHtR = 95 ÷ 178 = 0,53 (powyżej 0,5). Sama waga nic by tu nie pokazała, a pomiar talii wskazuje nadmiar tłuszczu w okolicy brzucha.

Odwrotna sytuacja też się zdarza: osoba z dużą masą mięśniową może mieć BMI powyżej 25 przy szczupłej talii. Dlaczego BMI myli się u osób trenujących, opisujemy w artykule FFMI zamiast BMI.

Swój WHtR policzysz poniżej. Wystarczą wzrost i obwód talii zmierzony w połowie między dolnym żebrem a kością biodrową.

Wynik poniżej 0,5 oznacza, że talia jest krótsza niż połowa wzrostu. Wynik od 0,5 nie jest diagnozą, tylko sygnałem, że tłuszczu na brzuchu jest więcej, niż sprzyja zdrowiu. Pełną ocenę z obwodem talii, WHR i WHtR naraz da kalkulator WHtR i kalkulator ryzyka tłuszczu trzewnego, a BMI policzysz w kalkulatorze BMI.

Co pokazują duże badania

Pytanie, który wskaźnik jest „najlepszy”, badano wiele razy. Wyniki są mniej jednoznaczne, niż sugerują nagłówki, i warto znać trzy najważniejsze.

Najwięcej uczy ostatnie badanie. Gdy autorzy uwzględnili tylko wiek, płeć i palenie, ryzyko chorób serca i naczyń rosło o 23% na każde odchylenie standardowe BMI, o 27% dla obwodu talii i o 25% dla WHR. Po dodaniu ciśnienia krwi, cukrzycy i cholesterolu ten związek zmalał do 7%, 10% i 12%. Znaczna część szkodliwego wpływu nadmiaru tłuszczu działa więc przez ciśnienie, cukier i lipidy.

Wniosek praktyczny: wskaźniki z centymetra i wagi dobrze nadają się do tego, by zauważyć problem i zacząć działać. Jeśli jednak masz już wyniki ciśnienia, glukozy i lipidogramu, to one mówią o ryzyku serca więcej niż kolejny wskaźnik sylwetki.

To samo badanie pokazało coś jeszcze: wskaźniki różnią się powtarzalnością. Przy ponownym pomiarze tych samych osób BMI był najbardziej stabilny (współczynnik 0,95), obwód talii nieco mniej (0,86), a WHR wyraźnie mniej (0,63). WHR dzieli przez siebie dwa obwody, więc każdy błąd pomiaru talii lub bioder przenosi się na wynik.

Dlaczego warto łączyć BMI z pomiarem talii

Dlatego wytyczne nie każą wybierać jednego wskaźnika. Brytyjski NICE w wytycznych NG246 zaleca u dorosłych z BMI poniżej 35 mierzyć BMI razem z WHtR. W 2025 roku komisja ekspertów Lancet Diabetes & Endocrinology (Rubino i wsp.) zaproponowała, by nie rozpoznawać otyłości na podstawie samego BMI, tylko potwierdzać nadmiar tłuszczu dodatkowym pomiarem, np. obwodu talii.

Prosta kolejność, która wynika z tych zaleceń:

1. Policz BMI. Ustalisz, czy masa ciała jest prawidłowa, i odniesiesz się do klasyfikacji WHO.
2. Zmierz talię i policz WHtR. Sprawdzisz, czy nadmiar tłuszczu nie gromadzi się na brzuchu, także przy prawidłowym BMI.
3. Jeśli któryś wynik jest podwyższony, sprawdź ciśnienie i porozmawiaj z lekarzem o badaniach glukozy i lipidów.
4. Śledź zmiany obwodu talii mierzonego zawsze w tym samym miejscu, np. raz w miesiącu.

Jak zmierzyć talię i biodra tak, by wyniki były porównywalne, opisujemy w poradniku jak mierzyć obwody ciała.

Jak liczymy i skąd są progi

• BMI liczymy jako masę ciała w kilogramach podzieloną przez kwadrat wzrostu w metrach. Klasy (25 i 30) pochodzą z raportu WHO TRS 894 (2000).
• Progi obwodu talii i WHR (K 80 i 88 cm, M 94 i 102 cm; WHR K 0,85, M 0,90) pochodzą z raportu ekspertów WHO z 2008 roku i dotyczą dorosłych pochodzenia europejskiego.
• Progi WHtR 0,5 i 0,6 pochodzą z wytycznych NICE NG246 i dotyczą dorosłych z BMI poniżej 35.
• BRI liczymy wzorem Thomasa i wsp. (2013): BRI = 364,2 − 365,5 × √(1 − (talia ÷ 2π)² ÷ (0,5 × wzrost)²), z talią i wzrostem w tych samych jednostkach.
• Wyniki z przykładów zaokrąglamy do jednego lub dwóch miejsc po przecinku. Dane w przykładach są przykładowe.
• Wskaźniki są narzędziem przesiewowym, a nie rozpoznaniem. Nie mierzą tłuszczu bezpośrednio i nie zastępują badań ani porady lekarza.

Źródła

1. World Health Organization. Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO consultation. WHO Technical Report Series 894. Genewa: WHO; 2000, tabela 2.1.
2. World Health Organization. Waist circumference and waist–hip ratio: report of a WHO expert consultation, Geneva, 8–11 December 2008. Genewa 2011.
3. NICE. Overweight and obesity management (NG246). 2025.
4. Browning LM, Hsieh SD, Ashwell M. A systematic review of waist-to-height ratio as a screening tool for the prediction of cardiovascular disease and diabetes: 0·5 could be a suitable global boundary value. Nutr Res Rev. 2010;23(2):247–269.
5. Ashwell M, Gunn P, Gibson S. Waist-to-height ratio is a better screening tool than waist circumference and BMI for adult cardiometabolic risk factors: systematic review and meta-analysis. Obes Rev. 2012;13(3):275–286.
6. Emerging Risk Factors Collaboration. Separate and combined associations of body-mass index and abdominal adiposity with cardiovascular disease: collaborative analysis of 58 prospective studies. Lancet. 2011;377(9771):1085–1095.
7. Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S i wsp. (INTERHEART). Obesity and the risk of myocardial infarction in 27,000 participants from 52 countries: a case-control study. Lancet. 2005;366(9497):1640–1649.
8. Thomas DM, Bredlau C, Bosy-Westphal A i wsp. Relationships between body roundness with body fat and visceral adipose tissue emerging from a new geometrical model. Obesity. 2013;21(11):2264–2271.
9. Rubino F, Cummings DE, Eckel RH i wsp. Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. Lancet Diabetes Endocrinol. 2025;13(3):221–262.