Tętno spoczynkowe poniżej 60 uderzeń na minutę to bradykardia, ale często nie oznacza choroby. Mają je osoby wytrenowane, a u wielu ludzi tętno spada też w czasie snu. Wytyczne kardiologiczne za niepokojące uznają zwykle tętno poniżej 50/min lub przerwy w rytmie. Najważniejsze są objawy: zawroty głowy, omdlenia, duszność lub nietypowe zmęczenie wymagają lekarza.
Co to jest niskie tętno spoczynkowe
American Heart Association (AHA) podaje, że typowe tętno spoczynkowe dorosłych to 60–100 uderzeń na minutę, a tętno spoczynkowe poniżej 60/min określa się jako bradykardię. AHA od razu dodaje wyjątki: tętno może spadać poniżej 60/min w czasie snu, a sportowcy i osoby aktywne fizycznie mogą mieć niższe tętno spoczynkowe. Najczęstszy rodzaj to bradykardia zatokowa, w której wolny rytm nadaje prawidłowy rozrusznik serca, czyli węzeł zatokowy.
Wytyczne amerykańskich towarzystw kardiologicznych ACC, AHA i HRS z 2018 roku (Kusumoto i wsp.) przy ocenie zaburzeń pracy węzła zatokowego posługują się progiem poniżej 50/min lub przerwami między uderzeniami serca trwającymi co najmniej 3 sekundy. Wcześniej granicą było 60/min. Według podsumowania wytycznych przygotowanego przez American College of Cardiology u osób młodszych i sportowców wolniejsze tętno jest prawidłowe i nie wymaga działania.
Normy tętna spoczynkowego dla wieku i płci oraz sposób pomiaru opisujemy w artykule Tętno spoczynkowe - norma wg wieku i płci. Jeśli chcesz sprawdzić, jak tętno spoczynkowe wpływa na zakresy tętna w treningu, skorzystaj z kalkulatora stref tętna.
Jak często zdrowi ludzie mają tętno poniżej 60 i 50
W amerykańskim badaniu NHANES 1999–2008 (Ostchega i wsp. 2011) zmierzono tętno w spoczynku u osób bez chorób i leków wpływających na pracę serca. Niskie tętno okazało się częste, zwłaszcza u mężczyzn:
| Tętno spoczynkowe | Mężczyźni | Kobiety |
|---|---|---|
| Poniżej 60/min | 15,2% | 6,9% |
| Poniżej 50/min | 1,6% | 0,3% |
| 5. centyl, wiek 20–39 lat | 52/min | 57/min |
| 5. centyl, wiek 60–79 lat | 50/min | 56/min |
Mniej więcej co siódmy zdrowy mężczyzna i co czternasta zdrowa kobieta mieli w spoczynku mniej niż 60 uderzeń na minutę. Tętno poniżej 50/min było już rzadkie. Mężczyźni mieli bradykardię częściej niż kobiety. W badaniu Quera i wsp. (2020) na danych z opasek 92 457 dorosłych najniższe średnie tętno spoczynkowe pojedynczych osób wynosiło około 40/min.
Niskie tętno u sportowca
AHA wyjaśnia, że niższe tętno jest częste u sportowców, bo ich serce jest w dobrej kondycji i nie musi pracować tak intensywnie. Badanie D'Souzy i wsp. (2014) pokazało, że trening wytrzymałościowy zmienia też sam węzeł zatokowy, a nie tylko wpływ układu nerwowego na serce. Ten mechanizm opisano w badaniach na zwierzętach.
Ci sami autorzy przypominają, że bradykardia sportowców wytrzymałościowych wiąże się z częstszymi chorobami węzła zatokowego i częstszym wszczepianiem rozrusznika serca. Dlatego u sportowca, który ma objawy, niskiego tętna nie należy z góry tłumaczyć treningiem.
| Cecha | Raczej efekt treningu | Raczej powód do badań |
|---|---|---|
| Objawy | Brak | Zawroty głowy, omdlenia, duszność, ból w klatce piersiowej |
| Aktywność | Regularny trening wytrzymałościowy | Brak treningu, który tłumaczyłby niskie tętno |
| Zmiana w czasie | Tętno spada stopniowo wraz z treningiem | Nagły spadek bez zmiany treningu lub leków |
| Rytm | Równy przy liczeniu | Nieregularny, z przerwami |
| Wysiłek | Dobra tolerancja wysiłku | Szybkie męczenie się przy wysiłku |
Przyczyny niskiego tętna
AHA wymienia wiele przyczyn bradykardii poza treningiem. Niektóre są niegroźne i odwracalne, inne wymagają leczenia kardiologicznego:
- zaburzenia pracy węzła zatokowego, czyli naturalnego rozrusznika serca,
- zaburzenia przewodzenia między przedsionkami a komorami (bloki serca),
- niedoczynność tarczycy i inne zaburzenia metaboliczne,
- uszkodzenie serca związane z wiekiem, chorobą serca lub przebytym zawałem,
- niektóre leki nasercowe, m.in. beta-blokery,
- zapalenie mięśnia sercowego, powikłania po operacjach serca, choroby zapalne,
- zaburzenia stężenia potasu lub wapnia we krwi,
- obturacyjny bezdech senny, czyli zatrzymania oddechu w czasie snu.
AHA zaznacza też, że osoby starsze są bardziej podatne na bradykardię. Jeśli przyjmujesz leki zwalniające tętno, nie odstawiaj ich i nie zmieniaj dawek samodzielnie. Pomiar tętna pokaż lekarzowi, który je przepisał.
Objawy
Zbyt wolne tętno może zmniejszyć przepływ krwi przez mózg. Według AHA objawami bradykardii mogą być:
- zmęczenie lub uczucie osłabienia,
- zawroty głowy, uczucie pustki w głowie,
- splątanie,
- omdlenie lub uczucie bliskiego omdlenia,
- duszność,
- szybkie męczenie się przy wysiłku,
- ból w klatce piersiowej.
Bradykardia może też nie dawać żadnych objawów. Wtedy, jeśli nie ma innych niepokojących sygnałów, zwykle nie wymaga leczenia: AHA podaje, że graniczna lub okresowa bradykardia może go nie wymagać.
Dwa przykłady: 48/min i 46/min
- Biegaczka, 32 lata, tętno rano 48/min (dane przykładowe). Trenuje cztery razy w tygodniu, tętno spadało stopniowo przez ostatni rok, nie ma zawrotów głowy ani omdleń, a w czasie biegu tętno normalnie rośnie. Wynik jest niższy niż u 99 na 100 zdrowych kobiet w wieku 20–39 lat w badaniu NHANES (1. centyl to 52/min), ale opis pasuje do efektu treningu. Warto wspomnieć o nim przy okresowym badaniu.
- Mężczyzna, 68 lat, tętno 46/min (dane przykładowe). Nie trenuje, od kilku tygodni miewa zawroty głowy przy wstawaniu i szybciej się męczy. Tętno poniżej 50/min z objawami i bez treningu, który by je tłumaczył, to sytuacja do pilnej oceny u lekarza i badania EKG.
Co sprawdzi lekarz
Podstawą jest EKG, które pokazuje rytm serca i przewodzenie. Gdy objawy pojawiają się rzadko, lekarz może zlecić dłuższe monitorowanie rytmu, np. całodobowe badanie metodą Holtera. Według podsumowania wytycznych ACC/AHA/HRS z 2018 roku choroby współistniejące mogą powodować lub nasilać bradykardię, a u osób z podejrzeniem bradykardii ważne jest sprawdzenie, czy nie mają bezdechu sennego. Lekarz weźmie też pod uwagę przyjmowane leki i pracę tarczycy, które AHA wymienia wśród przyczyn. Leczenie, jeśli jest potrzebne, zależy od przyczyny i decyduje o nim lekarz.
Skąd biorą się liczby
- Granica 60/min to definicja bradykardii według American Heart Association. Granica 50/min i przerwy co najmniej 3-sekundowe pochodzą z wytycznych ACC/AHA/HRS 2018 (Kusumoto i wsp.) w podsumowaniu American College of Cardiology.
- Odsetki osób z tętnem poniżej 60 i 50/min oraz centyle pochodzą z raportu NHANES 1999–2008 (Ostchega i wsp. 2011), dla osób bez chorób i leków wpływających na tętno.
- Przyczyny i objawy bradykardii podajemy za stroną AHA o bradykardii (ostatnia weryfikacja 25.09.2024).
- Nie podajemy dolnej granicy „bezpiecznego” tętna dla sportowców, bo nie ma jednej liczby, która pasowałaby do każdego. O tym, czy niskie tętno jest efektem treningu, decyduje lekarz na podstawie objawów i EKG.
Najczęstsze pytania
Czy tętno 50 w spoczynku to za mało?
Niekoniecznie. U osób wytrenowanych tętno 50/min jest częste. W badaniu NHANES mniej niż 60/min miało 15% zdrowych mężczyzn i 7% kobiet. Wytyczne ACC/AHA/HRS przy ocenie węzła zatokowego posługują się granicą poniżej 50/min. Jeśli tętno jest niskie i masz zawroty głowy, omdlenia lub duszność, idź do lekarza.
Czy tętno 45 albo 40 jest niebezpieczne?
Tętno poniżej 50/min jest rzadkie: w badaniu NHANES miało je 1,6% zdrowych mężczyzn i 0,3% kobiet. U wytrenowanych sportowców bez objawów może być prawidłowe, ale u osoby, która nie trenuje albo ma objawy, wymaga oceny lekarza i EKG.
Jakie tętno spoczynkowe ma sportowiec?
Często poniżej 60/min, bo trening wytrzymałościowy obniża tętno spoczynkowe. Nie ma jednej normy dla sportowców: tętno zależy od dyscypliny, stażu treningowego i genów. Ważniejsze od samej liczby są brak objawów i dobra tolerancja wysiłku.
Czy niskie tętno w nocy jest normalne?
Tak. AHA podaje, że w czasie snu tętno może spadać poniżej 60/min. Niepokój powinny budzić przerwy w oddychaniu w czasie snu, głośne chrapanie z bezdechami albo zawroty głowy i omdlenia w ciągu dnia, bo bezdech senny może powodować bradykardię.
Czy niskie tętno może być od tarczycy?
Tak, AHA wymienia niedoczynność tarczycy wśród przyczyn bradykardii. Przy niewyjaśnionym niskim tętnie lekarz może sprawdzić pracę tarczycy w badaniach krwi.
Czy niskie tętno trzeba leczyć?
Bradykardia bez objawów zwykle nie wymaga leczenia. Gdy daje objawy, leczy się jej przyczynę, a decyzję podejmuje lekarz po badaniach. Nie zmieniaj samodzielnie dawek leków na serce czy ciśnienie z powodu pomiaru tętna.
Źródła
- American Heart Association. Bradycardia: Slow Heart Rate. Ostatnia weryfikacja 25.09.2024.
- American Heart Association. All About Heart Rate (Pulse). Ostatnia weryfikacja 13.05.2024.
- Kusumoto FM, Schoenfeld MH, Barrett C, i wsp. 2018 ACC/AHA/HRS Guideline on the Evaluation and Management of Patients With Bradycardia and Cardiac Conduction Delay. J Am Coll Cardiol. 2019;74(7):e51–e156.
- American College of Cardiology, CardioSmart. Bradycardia Guideline 2018 (podsumowanie wytycznych dla pacjentów), 6.11.2018.
- Ostchega Y, Porter KS, Hughes J, Dillon CF, Nwankwo T. Resting pulse rate reference data for children, adolescents, and adults: United States, 1999–2008. National Health Statistics Reports. 2011;(41):1–16.
- D'Souza A, Bucchi A, Johnsen AB i wsp. Exercise training reduces resting heart rate via downregulation of the funny channel HCN4. Nat Commun. 2014;5:3775.
- Quer G, Gouda P, Galarnyk M, Topol EJ, Steinhubl SR. Inter- and intraindividual variability in daily resting heart rate and its associations with age, sex, sleep, BMI, and time of year. PLoS One. 2020;15(2):e0227709.