Obwód bioder - jak zmierzyć i co mówi o zdrowiu

Gdzie mierzyć obwód bioder

Według raportu ekspertów WHO z 2008 roku wszystkie główne protokoły pomiarowe mierzą biodra w najszerszym miejscu pośladków, z taśmą równoległą do podłogi. Protokół WHO STEPS ujmuje to jako „maksymalny obwód na wysokości pośladków”.

Nazwa bywa myląca. „Biodra” w tym pomiarze to nie kości biodrowe, które wyczuwasz po bokach tułowia. Grzebień kości biodrowej jest punktem odniesienia przy pomiarze talii, a obwód bioder mierzy się niżej, tam gdzie pośladki najbardziej wystają do tyłu. Punktem odniesienia jest tu najszersze miejsce, a nie kość.

Talię mierzy się inaczej: w połowie odległości między dolnym żebrem a górną krawędzią kości biodrowej. Opisujemy to w poradniku Jak zmierzyć obwód talii?. Oba pomiary najwygodniej zrobić jeden po drugim, tą samą taśmą.

Jak zmierzyć obwód bioder krok po kroku

1. Przygotuj nierozciągliwy centymetr krawiecki. WHO zaleca taśmę odporną na rozciąganie; zwykły centymetr z tworzywa wystarczy, jeśli nie jest wyciągnięty.
2. Zdejmij spodnie i grube ubranie. Mierz na skórze albo w cienkiej bieliźnie. Protokół WHO STEPS wyklucza pomiar przez grube lub obszerne ubranie.
3. Stań prosto, stopy razem, ciężar ciała równo na obu nogach, ręce swobodnie wzdłuż ciała. Stań bokiem do lustra.
4. Owiń taśmę wokół pośladków. Przesuwaj ją kilka centymetrów w górę i w dół i zatrzymaj tam, gdzie wynik jest największy. To jest obwód bioder.
5. Sprawdź w lustrze, czy taśma biegnie poziomo dookoła ciała. Z tyłu łatwo się zsuwa albo podjeżdża na pośladki.
6. Taśma ma przylegać, ale nie uciskać. Odczytaj wynik z dokładnością do pół centymetra.
7. Zmierz drugi raz. WHO zaleca dwa pomiary: jeśli różnią się najwyżej o 1 cm, weź średnią, a jeśli bardziej, zmierz oba jeszcze raz.

Nawet przy starannym pomiarze wyniki różnią się o około centymetr. W badaniu młodzieży przytoczonym w raporcie WHO błąd pomiaru bioder wynosił około 1,2 cm przy powtórce przez tę samą osobę i około 1,4 cm przy pomiarze przez różne osoby. Zmiana o 1 cm między dwoma pomiarami nie musi więc oznaczać, że biodra naprawdę się zmieniły.

Najczęstsze błędy przy pomiarze bioder

• Pomiar na kościach biodrowych. To najczęstsza pomyłka wynikająca z nazwy. Na wysokości kości biodrowych obwód jest mniejszy niż w najszerszym miejscu pośladków, więc WHR wychodzi zawyżony.
• Pomiar na wysokości paska spodni. Pasek spodni z niskim stanem wypada zwykle nad pośladkami. To nie jest obwód bioder.
• Przekrzywiona taśma. Z tyłu taśma łatwo opada niżej albo wspina się na pośladki. Każde przechylenie zmienia wynik.
• Pomiar przez ubranie. Dżinsy, kieszenie i szwy dodają centymetry. Mierz na skórze albo w cienkiej bieliźnie.
• Stopy rozstawione. Protokoły WHO zakładają stopy razem i ciężar ciała równo na obu nogach. W innej pozycji wyniki trudno porównywać.
• Za mocno lub za luźno. Taśma wbijająca się w skórę zaniża wynik, a odstająca od ciała go zawyża.
• Jeden pomiar zamiast dwóch. Pojedynczy pomiar łatwo obarczyć błędem. Dwa pomiary i średnia dają pewniejszy wynik.

Obwód bioder a rozmiar ubrań

Obwód bioder to jeden z głównych wymiarów w tabelach rozmiarów spódnic, spodni i sukienek. Zwykle opisuje się go podobnie jak w protokole WHO: jako poziomy obwód wokół pośladków w najszerszym miejscu. Do wyboru ubrań i do oceny zdrowia mierzysz więc w tym samym miejscu, choć krój i tabela producenta mogą się różnić.

Różnica polega na tym, co robisz z wynikiem. Tabele rozmiarów przypisują obwód bioder do przedziałów, a każdy producent ma własną tabelę. Ten sam obwód może więc oznaczać różny rozmiar w dwóch sklepach. Rozmiar z metki nie mówi też nic o tym, ile wynosi Twój WHR.

Czy jest prawidłowy obwód bioder

Nie. W raporcie WHO z 2008 roku, na którym opieramy ten poradnik, nie ma progów dla samego obwodu bioder. Biodra zależą od wzrostu, budowy miednicy, mięśni pośladków i ilości tłuszczu, więc ta sama liczba może oznaczać zupełnie różne sylwetki.

Obwód bioder nabiera znaczenia dopiero w zestawieniu z talią. Poniższa tabela pokazuje, jaka talia przy danym obwodzie bioder daje WHR poniżej progu WHO (0,85 u kobiet, 0,90 u mężczyzn). Wystarczy pomnożyć obwód bioder przez próg.

Tabela dotyczy wyłącznie WHR. Przy szerokich biodrach talia może mieścić się w tej tabeli, a mimo to przekraczać progi WHO dla samej talii (u kobiet 80 i 88 cm, u mężczyzn 94 i 102 cm). Dlatego sprawdzaj oba wskaźniki.

Przykład: kobieta z biodrami 110 cm i talią 90 cm ma WHR 90 ÷ 110 = 0,82, czyli poniżej progu. Jednak talia 90 cm przekracza próg 88 cm, od którego WHO mówi o znacznie zwiększonym ryzyku. Normy i interpretację WHR opisujemy szczegółowo w artykule WHR - norma dla kobiet i mężczyzn, a progi talii w artykule Obwód talii - norma dla kobiet i mężczyzn.

Co obwód bioder mówi o zdrowiu

Talia i biodra działają w przeciwnych kierunkach. Większa talia wiąże się z wyższym ryzykiem chorób metabolicznych, a większe biodra, przy tej samej talii i masie ciała, z niższym. Pokazały to badania z kilku krajów:

• Cukrzyca typu 2. W holenderskim badaniu Hoorn (Snijder i wsp., 2003) 1357 osób w wieku 50–75 lat obserwowano przez 6 lat. Przy tej samej talii, BMI i wieku biodra większe o jedno odchylenie standardowe wiązały się z niższym ryzykiem cukrzycy: iloraz szans 0,55 u mężczyzn i 0,63 u kobiet.
• Śmiertelność. W duńskim badaniu ponad 57 tysięcy osób w wieku 50–64 lat (Bigaard i wsp., 2004) biodra większe o 10%, przy tej samej talii, wiązały się z ryzykiem zgonu niższym o 37% u mężczyzn i o 30% u kobiet. Zależność była widoczna dopiero po uwzględnieniu obwodu talii lub BMI.
• Zawał serca. W badaniu INTERHEART (Yusuf i wsp., 2005; 27 098 osób z 52 krajów) duży obwód bioder wiązał się z niższym ryzykiem zawału po uwzględnieniu BMI i innych czynników ryzyka, a duży obwód talii z wyższym.

Skąd ta różnica? W okolicy pośladków i ud odkłada się tłuszcz pośladkowo-udowy. Według przeglądu Manolopoulosa i współautorów (2010) działa on jak długoterminowy magazyn kwasów tłuszczowych i wiąże się z korzystniejszym profilem lipidów, glukozy i hormonów tkanki tłuszczowej. Zdaniem autorów może to ograniczać odkładanie się tłuszczu poza tkanką tłuszczową, w narządach. Utrata tłuszczu pośladkowo-udowego, na przykład w niektórych chorobach hormonalnych, wiąże się z wyższym ryzykiem metabolicznym.

Obwód bioder to jednak nie tylko tłuszcz. Raport WHO o otyłości z 2000 roku zwraca uwagę, że odzwierciedla on także mięśnie pośladków i budowę kości. Dlatego z samego obwodu bioder nie da się wywnioskować, ile jest tam tłuszczu, i nie warto dążyć do „większych bioder” jako celu zdrowotnego. Wnioski z badań dotyczą porównań przy tej samej talii.

Co zmienia obwód bioder

• Masa ciała. Według badania przytoczonego w raporcie WHO przybycie 4,5 kg zwiększało u kobiet biodra średnio o 3,6 cm, a talię o 3,3 cm. U mężczyzn biodra rosły wolniej (2,5 cm) niż talia (4 cm), więc ich WHR szybciej się zmieniał.
• Ciąże i porody. Według danych przytoczonych w raporcie WHO im więcej porodów, tym, przy tym samym wieku i BMI, mniejsze obwody bioder i ud oraz większa talia.
• Wiek. Od późnego wieku średniego ubywa tłuszczu podskórnego, a tłuszcz przemieszcza się do jamy brzusznej. Talia rośnie, a proporcja talii do bioder się zmienia.
• Mięśnie. Obwód bioder obejmuje też mięśnie pośladków, więc ich rozbudowa może zwiększyć wynik bez przyrostu tłuszczu.

Jeśli śledzisz zmiany sylwetki, mierz biodra w tych samych warunkach: o tej samej porze, w tej samej bieliźnie i tą samą taśmą. Porównuj też talię, bo to ona mówi najwięcej o ryzyku.

Jak liczymy

Opis pomiaru opieramy na raporcie ekspertów WHO z 2008 roku i protokole WHO STEPS. Wartości w tabeli talii to obwód bioder pomnożony przez progi WHR z tabeli A1 raportu WHO (0,85 dla kobiet, 0,90 dla mężczyzn); wynik równy progowi oznacza już jego przekroczenie. Swój wynik policzysz w kalkulatorze WHR, a WHR razem z obwodem talii i WHtR w kalkulatorze ryzyka tłuszczu trzewnego.

Obwód bioder i WHR to pomiary przesiewowe. Nie mierzą tłuszczu trzewnego i nie rozpoznają choroby. Nie stosuje się ich u dzieci i w ciąży. Wynik nie zastępuje porady lekarza.

Źródła

1. World Health Organization. Waist circumference and waist–hip ratio: report of a WHO expert consultation, Geneva, 8–11 December 2008. Genewa 2011, rozdz. 2, 3.2, 3.3 i aneks A, tabela A1.
2. World Health Organization. WHO STEPS Surveillance Manual, część 3, rozdział 5: Measuring Hip Circumference. Genewa 2017.
3. World Health Organization. Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO consultation. WHO Technical Report Series 894. Genewa 2000, rozdz. 2.4.
4. Snijder MB, Dekker JM, Visser M i wsp. Associations of hip and thigh circumferences independent of waist circumference with the incidence of type 2 diabetes: the Hoorn Study. Am J Clin Nutr. 2003;77(5):1192–1197.
5. Bigaard J, Frederiksen K, Tjønneland A i wsp. Waist and hip circumferences and all-cause mortality: usefulness of the waist-to-hip ratio? Int J Obes Relat Metab Disord. 2004;28(6):741–747.
6. Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S i wsp. (INTERHEART). Obesity and the risk of myocardial infarction in 27,000 participants from 52 countries: a case-control study. Lancet. 2005;366(9497):1640–1649.
7. Manolopoulos KN, Karpe F, Frayn KN. Gluteofemoral body fat as a determinant of metabolic health. Int J Obes. 2010;34(6):949–959.