U dzieci BMI porównuje się z rówieśnikami tej samej płci i wieku na siatce centylowej. W badaniach przesiewowych BMI od 85. centyla oznacza nadwagę, a od 95. centyla otyłość. WHO i GUS stosują nieco inne granice, dlatego wynik zawsze warto ocenić razem z pediatrą, który zna całą historię wzrastania dziecka.
Dlaczego u dzieci nie stosuje się progów dla dorosłych
U dorosłych BMI 25 oznacza nadwagę, a 30 otyłość, niezależnie od wieku. U dzieci to nie działa, bo BMI zmienia się naturalnie wraz z rozwojem. Według pracy Kułagi i współautorów (2015) BMI rośnie w okresie noworodkowym i niemowlęcym, od około 18. miesiąca życia stopniowo spada aż do około 5. roku życia, a potem znowu systematycznie rośnie.
Ten ponowny wzrost nazywa się odbiciem otłuszczenia (ang. adiposity rebound). Rolland-Cachera i współautorzy (1984) opisali go u 151 dzieci obserwowanych od 1. miesiąca do 16. roku życia: następował średnio około 6. roku życia, a dzieci z wcześniejszym odbiciem (przed 5,5 roku) miały później wyższy poziom otłuszczenia niż dzieci z późniejszym (po 7. roku).
Przykład: dziesięciolatek o wzroście 140 cm i wadze 42 kg ma BMI = 42 ÷ (1,40 × 1,40) = 42 ÷ 1,96 = 21,4. U dorosłego taki wynik mieści się w normie. U dziecka sama liczba nic jeszcze nie mówi: trzeba sprawdzić, na którym centylu wypada na siatce dla chłopców w jego wieku. Dlatego, jak przypomina serwis pacjent.gov.pl, prawidłową masę ciała dzieci do 18. roku życia określają siatki centylowe dla wieku i płci.
Nadwaga i otyłość u dzieci - definicje
Centyl mówi, jaki odsetek rówieśników ma niższy wynik. BMI na 90. centylu oznacza, że 90% dzieci w tym wieku i tej samej płci ma niższe BMI. Granice nadwagi i otyłości ustalono umownie i różne instytucje przyjmują je nieco inaczej:
- Testy przesiewowe w Polsce i CDC (USA): nadwaga od 85. centyla BMI, otyłość od 95. centyla. Tak opisują to Kułaga i współautorzy (2015) dla polskich badań przesiewowych. CDC stosuje te same granice u dzieci i młodzieży od 2 do 19 lat, a dla ciężkiej otyłości stosuje osobną, wyższą granicę.
- Pacjent.gov.pl: poniżej 5. centyla niedowaga, 5-25 centyl szczupłość, 25-85 norma, 85-95 nadwaga, powyżej 95. centyla otyłość.
- WHO: nadwagę i otyłość definiuje się przez odległość od mediany standardów wzrastania WHO: u dzieci poniżej 5 lat dla masy ciała w stosunku do wzrostu, a u dzieci i młodzieży od 5 do 19 lat dla BMI w stosunku do wieku. Im dalej wynik leży powyżej mediany, tym wyższa kategoria. Aktualne kryteria opisuje strona WHO z odnośnika w źródłach.
- IOTF (Cole i wsp., 2000): granice dla wieku 2-18 lat wyznaczone tak, by krzywe centylowe w wieku 18 lat przechodziły przez BMI 25 i 30, czyli przez progi dla dorosłych. Autorzy opracowali je na danych z sześciu krajów, by móc porównywać częstość otyłości między państwami.
- GUS: w publikacji o wadze dzieci w wieku 0-14 lat nadwaga to masa ciała między 90. a 97. centylem, a otyłość powyżej 97. centyla.
Nie przedrukowujemy siatek centylowych ani tabel z wartościami BMI. Siatki WHO są dostępne na stronie WHO, a polskie siatki OLAF i OLA w publikacjach Instytutu „Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka”; odnośniki są w źródłach. Centyl dziecka wyznacza pediatra lub pielęgniarka podczas bilansu zdrowia.
Dlaczego różne źródła podają różne granice
Granica w centylach zależy od tego, z jaką grupą dzieci porównujemy. Kułaga i współautorzy pokazali to na danych z polskich badań OLAF i OLA (dzieci w wieku 3-18 lat). W wieku 18 lat dorosłe progi BMI 25 i 30 odpowiadają wysokim liniom centylowym na polskich siatkach i nie wypadają na tych samych centylach u dziewcząt i u chłopców.
Wynika z tego, że jeden próg centylowy dla obu płci nie zawsze odpowiada tym samym progom BMI u dorosłych. Autorzy ostrzegają, że przyjęcie 95. centyla polskiego rozkładu BMI jako granicy otyłości prowadziłoby do nadrozpoznawania otyłości. Na polskich siatkach BMI dla wieku 3-18 lat zaznaczono więc jako granice nadwagi i otyłości te krzywe centylowe, które w wieku 18 lat przechodzą przez BMI 25 i 30, podobnie jak w metodzie IOTF.
W praktyce oznacza to, że ten sam wynik może zostać opisany jako „górna granica normy” w jednym systemie i „nadwaga” w innym. Ważniejsze od samej etykiety jest to, na której siatce oceniano dziecko i jak jego BMI zmieniało się w czasie.
Jak czytać wynik na siatce centylowej
Według Kułagi i współautorów linie centylowe tworzą kanały rozwojowe. Jeśli wyniki dziecka z kolejnych pomiarów układają się stale w jednym kanale, rozwój danej cechy jest harmonijny, niezależnie od tego, czy to kanał wysoki, czy niski. Za granice normy przyjmuje się zwykle 3. i 97. centyl, a przedziały 3-10 i 90-97 centyla traktuje się jako pogranicze normy, które wymaga obserwacji.
Najwięcej mówi więc trend. Przykład: BMI dziecka przez kilka lat utrzymywało się w okolicy 50. centyla, a w ciągu roku przesunęło się powyżej 85. Taka zmiana jest ważniejszą informacją niż pojedynczy pomiar, nawet jeśli wynik jest jeszcze poniżej granicy otyłości.
Obwód talii i WHtR u dzieci
BMI nie pokazuje, gdzie odkłada się tłuszcz. McCarthy i Ashwell (2006) porównali brytyjskie dzieci mierzone w 1977 (chłopcy) i 1987 roku (dziewczęta) z dziećmi mierzonymi w 1997 roku. Odsetek dzieci w wieku 11-16 lat z obwodem talii większym niż połowa wzrostu (WHtR powyżej 0,5) wzrósł z 5% do 17% u chłopców i z 1,5% do 11,7% u dziewcząt. Autorzy zaproponowali prostą zasadę dla dzieci i dorosłych: obwód talii mniejszy niż połowa wzrostu.
Przykład: dziecko o wzroście 140 cm i obwodzie talii 72 cm ma WHtR = 72 ÷ 140 = 0,51, czyli nieco powyżej 0,5. To propozycja z jednego badania, a nie oficjalny próg diagnostyczny dla dzieci. Nasz kalkulator WHtR korzysta z progów NICE dla dorosłych i nie jest przeznaczony dla dzieci. Więcej o samym wskaźniku piszemy w artykule WHtR - norma.
Gdzie zmierzyć i ocenić dziecko
Najprościej podczas bilansu zdrowia. To bezpłatne badania wykonywane przez pediatrę, lekarza rodzinnego lub pielęgniarkę na różnych etapach życia dziecka, od 1. tygodnia do ukończenia 19 lat. Wynik z domowej wagi i miarki warto zapisać i pokazać na wizycie. Pomiar jest dokładniejszy, gdy dziecko stoi bez butów, a waży się w lekkim ubraniu.
Wzrost dziecka ma też podłoże genetyczne. Jeśli chcesz sprawdzić, jak jego wzrost ma się do wzrostu rodziców, skorzystaj z kalkulatora przewidywanego wzrostu dziecka. U dzieci poniżej 2 lat stosuje się inne wskaźniki niż BMI; wyjaśniamy to w artykule BMI niemowlaka.
Jak liczymy
BMI liczymy tak samo jak u dorosłych: masa ciała w kilogramach podzielona przez kwadrat wzrostu w metrach. Różni się interpretacja: wynik porównuje się z siatką centylową dla wieku i płci dziecka. Definicje opisujemy słowami według źródeł: WHO, CDC, IOTF (Cole i wsp., 2000), GUS, pacjent.gov.pl i pracy Kułagi i wsp. (2015). Nie podajemy tabel wartości BMI ani nie wyznaczamy centyli za Ciebie.
Artykuł opisuje pomiar i interpretację. Nie zawiera zaleceń dotyczących diety ani leczenia dzieci i nie zastępuje porady lekarza. Plan postępowania zawsze ustala pediatra.
Najczęstsze pytania
Od jakiego centyla jest otyłość u dziecka?
W badaniach przesiewowych w Polsce i według CDC otyłość to BMI od 95. centyla dla wieku i płci, a nadwaga od 85. centyla. GUS w swojej publikacji stosuje starsze granice: nadwaga 90-97 centyl, otyłość powyżej 97. centyla.
Czy mogę ocenić BMI dziecka tabelą dla dorosłych?
Nie. BMI dziecka zmienia się naturalnie z wiekiem: rośnie w niemowlęctwie, spada do około 5. roku życia, a potem znowu rośnie. Wynik porównuje się z siatką centylową dla wieku i płci, a nie z progami 25 i 30.
Dlaczego różne kalkulatory dają inny wynik dla mojego dziecka?
Bo korzystają z różnych siatek (polskie OLAF, WHO, CDC) i różnych granic (centyle, odległość od mediany WHO, krzywe IOTF). Zapytaj pediatrę, z której siatki korzysta przy bilansie, i porównuj wyniki na tej samej.
Czy dziecko z nadwagą z niej wyrośnie?
Nie należy tego zakładać. Rolland-Cachera i wsp. (1984) zaobserwowali, że dzieci z wcześniejszym odbiciem otłuszczenia miały później wyższe otłuszczenie. Trend na siatce centylowej warto omówić z pediatrą podczas bilansu zdrowia.
Czy obwód talii dziecka ma znaczenie?
Tak, bo BMI nie pokazuje rozmieszczenia tłuszczu. McCarthy i Ashwell (2006) zaproponowali zasadę, by obwód talii był mniejszy niż połowa wzrostu, także u dzieci. To prosta wskazówka, a nie oficjalny próg diagnostyczny.
Źródła
- Kułaga Z, Różdżyńska-Świątkowska A, Grajda A i wsp. Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia. Standardy Medyczne/Pediatria. 2015;12:119-135.
- Cole TJ, Bellizzi MC, Flegal KM, Dietz WH. Establishing a standard definition for child overweight and obesity worldwide: international survey. BMJ. 2000;320(7244):1240-1243.
- Rolland-Cachera MF, Deheeger M, Bellisle F i wsp. Adiposity rebound in children: a simple indicator for predicting obesity. Am J Clin Nutr. 1984;39(1):129-135.
- McCarthy HD, Ashwell M. A study of central fatness using waist-to-height ratios in UK children and adolescents over two decades supports the simple message - 'keep your waist circumference to less than half your height'. Int J Obes. 2006;30(6):988-992.
- World Health Organization. Obesity and overweight. Fact sheet, 2026.
- Centers for Disease Control and Prevention. Child and Teen BMI Categories. 2024.
- Główny Urząd Statystyczny. Waga osób w wieku 0-14 lat. 2020.
- Pacjent.gov.pl. Otyłość u dzieci - same z niej nie wyrosną. Aktualizacja 9.12.2024.