Typowe objawy odwodnienia to pragnienie, ciemnożółty mocz o silnym zapachu, rzadsze oddawanie moczu, suchość w ustach, zmęczenie, ból i zawroty głowy. U niemowląt to mniej mokrych pieluch, płacz bez łez i zapadnięte ciemiączko. Splątanie, sina skóra lub trudności z oddychaniem wymagają wezwania pomocy pod 112.
Objawy odwodnienia u dorosłych i dzieci
Odwodnienie oznacza, że organizm traci więcej wody, niż przyjmuje. Brytyjska służba zdrowia NHS wymienia te objawy u dorosłych i dzieci:
- pragnienie,
- ciemnożółty mocz o silnym zapachu,
- rzadsze oddawanie moczu niż zwykle,
- zawroty głowy i uczucie oszołomienia,
- zmęczenie,
- suchość w ustach, na wargach i języku,
- zapadnięte oczy.
Niedobór wody w organizmie łatwo przeoczyć, bo pierwsze objawy, takie jak zmęczenie czy ból głowy, mają wiele innych przyczyn. Pomocną wskazówką jest kolor moczu: według NHS przy dobrym nawodnieniu powinien być jasny.
Objawy odwodnienia u niemowląt
Niemowlęta i małe dzieci odwadniają się szybciej niż dorośli i nie powiedzą, że chce im się pić. NHS wymienia u nich:
- zapadnięte ciemiączko, czyli miękkie miejsce na czubku głowy,
- zapadnięte oczy,
- płacz z niewielką ilością łez albo bez łez,
- mniej mokrych pieluch niż zwykle,
- senność lub rozdrażnienie.
Odwodnione niemowlę wymaga pilnej oceny lekarza. Nie czekaj, aż objawy same miną.
Odwodnienie u osób starszych
U osób starszych pragnienie często jest słabsze, a odwodnienie może objawiać się głównie zmęczeniem, zawrotami głowy przy wstawaniu lub splątaniem. Wytyczne ESPEN (2019) zalecają traktować każdą osobę starszą jako zagrożoną odwodnieniem z powodu zbyt małego picia. Ryzyko rośnie, gdy ktoś zależy od innych w podawaniu napojów (NHS).
Przyczyny i grupy ryzyka
Według NHS odwodnienie mogą powodować:
- biegunka i wymioty,
- wysoka temperatura ciała, udar cieplny,
- intensywne pocenie się, np. przy wysiłku w upale,
- picie dużych ilości alkoholu,
- cukrzyca,
- leki moczopędne,
- zależność od innych w dostępie do napojów.
Najbardziej narażone są niemowlęta, dzieci i osoby starsze. NHS zaleca dbać szczególnie o picie u dzieci poniżej 5. roku życia i u seniorów.
Skutki odwodnienia organizmu
Nawet umiarkowany niedobór wody wpływa na samopoczucie i sprawność. Stanowisko ACSM (2007) podaje, że utrata wody większa niż 2% masy ciała pogarsza wydolność w wysiłku tlenowym i sprawność umysłową, zwłaszcza w ciepłym otoczeniu. Przykład: dla osoby ważącej 60 kg to 60 × 0,02 = 1,2 kg, czyli około 1,2 litra płynów.
| Sytuacja | Typowe sygnały | Co robić |
|---|---|---|
| Łagodne | pragnienie, ciemny mocz, suchość w ustach, zmęczenie, ból głowy | pij płyny, obserwuj objawy |
| Wymaga pilnej porady | zawroty głowy po wstaniu, które nie mijają, szybkie tętno lub oddech, brak poprawy po piciu, mniej mokrych pieluch u dziecka | pilny kontakt z lekarzem lub nocną i świąteczną opieką zdrowotną |
| Stan nagły | splątanie, trudność z wybudzeniem, sina lub marmurkowa skóra, trudności z oddychaniem | dzwoń pod 112 |
Tabela porządkuje objawy z listy NHS. Nie służy do samodzielnej diagnozy - przy wątpliwościach skontaktuj się z lekarzem.
Co robić przy objawach odwodnienia
- Pij płyny, najlepiej wodę. Jeśli jest Ci niedobrze, zacznij od małych łyków i stopniowo pij więcej (NHS).
- Unikaj kofeiny i alkoholu, dopóki objawy nie miną (NHS).
- Niemowlę karm dalej piersią lub mlekiem modyfikowanym, w mniejszych porcjach, ale częściej. Małym dzieciom nie podawaj soków ani napojów gazowanych (NHS).
- Przy biegunce lub wymiotach zapytaj farmaceutę o doustny płyn nawadniający. Sposób przygotowania i ilość ustal z farmaceutą lub lekarzem.
- Obserwuj kolor moczu i samopoczucie. Jeśli objawy nie mijają, skontaktuj się z lekarzem.
Więcej o tym, co pić i w jakim tempie, piszemy w artykule jak nawodnić organizm. Ile wody potrzebujesz na co dzień, sprawdzisz w artykule ile wody pić dziennie.
Wynik wody w organizmie z analizatora składu ciała nie służy do rozpoznawania odwodnienia - zależy głównie od ilości mięśni i tłuszczu. Wyjaśniamy to w artykule zatrzymana woda w organizmie. Jeśli chcesz sprawdzić swoją dzienną aktywność, od której zależy też zapotrzebowanie na płyny, skorzystaj z kalkulatora zapotrzebowania kalorycznego.
Skąd biorą się informacje
- Objawy, przyczyny, grupy ryzyka, postępowanie i sygnały alarmowe: strona NHS o odwodnieniu. Brytyjski numer alarmowy 999 zastąpiliśmy polskim 112.
- Próg 2% masy ciała: stanowisko ACSM (2007).
- Osoby starsze: wytyczne ESPEN (2019).
- Doustny płyn nawadniający wspominamy tylko jako preparat do omówienia z farmaceutą lub lekarzem, bez dawkowania.
Najczęstsze pytania
Jakie są pierwsze objawy odwodnienia?
Według NHS najczęściej pragnienie, ciemnożółty mocz o silnym zapachu, rzadsze oddawanie moczu, suchość w ustach, zmęczenie, ból i zawroty głowy.
Jakie są skutki niedoboru wody w organizmie?
Już utrata wody powyżej 2% masy ciała pogarsza wydolność i sprawność umysłową (ACSM). Ciężkie odwodnienie może prowadzić do splątania, zaburzeń oddychania i krążenia, co wymaga wezwania pomocy pod 112.
Jak rozpoznać odwodnienie u niemowlęcia?
Sygnały to mniej mokrych pieluch, płacz z niewielką ilością łez lub bez łez, zapadnięte ciemiączko i oczy oraz senność lub rozdrażnienie. Odwodnione niemowlę wymaga pilnej oceny lekarza.
Co pić przy odwodnieniu?
Najlepiej wodę, małymi łykami, jeśli jest Ci niedobrze. Przy biegunce lub wymiotach farmaceuta może polecić doustny płyn nawadniający. Unikaj kofeiny i alkoholu, a małym dzieciom nie podawaj soków ani napojów gazowanych.
Źródła
- NHS. Dehydration.
- American College of Sports Medicine, Sawka MN, Burke LM i wsp. American College of Sports Medicine position stand. Exercise and fluid replacement. Med Sci Sports Exerc. 2007;39(2):377–390.
- Volkert D, Beck AM, Cederholm T i wsp. ESPEN guideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clin Nutr. 2019;38(1):10–47.
- NHS. Water, drinks and your health.