Sarkopenia to postępująca choroba mięśni szkieletowych: spada ich siła, a potem masa i sprawność. Według europejskich kryteriów EWGSOP2 podejrzewa się ją przy słabym uścisku dłoni (poniżej 27 kg u mężczyzn i 16 kg u kobiet), potwierdza pomiarem masy mięśni, a o ciężkiej postaci mówi się przy wolnym chodzie. Rozpoznanie stawia lekarz.
Sarkopenia - co to jest
Słowo „sarkopenia” pochodzi z greki i oznacza dosłownie „ubóstwo ciała” (sarx - ciało, mięso; penia - niedostatek). Europejska grupa robocza EWGSOP w zrewidowanym konsensusie z 2019 roku definiuje ją jako postępującą i uogólnioną chorobę mięśni szkieletowych, związaną z większym ryzykiem upadków, złamań, niesprawności fizycznej i zgonu. Od 2016 roku sarkopenia ma własny kod w amerykańskiej wersji klasyfikacji ICD-10-CM (M62.84), co podkreśla, że to stan chorobowy, a nie tylko „naturalne starzenie”.
Najważniejsza zmiana w definicji z 2019 roku dotyczy kolejności. Wcześniej punktem wyjścia była mała masa mięśni. Dziś głównym kryterium jest mała siła mięśni, bo to ona lepiej przewiduje złe skutki zdrowotne. Masa mięśni służy do potwierdzenia rozpoznania, a sprawność fizyczna - do oceny, jak ciężka jest choroba.
Siła słabnie zresztą szybciej niż ubywa mięśni. W amerykańskim badaniu Health ABC (1880 osób starszych obserwowanych przez 3 lata) roczny spadek siły mięśni nóg był około trzy razy większy niż utrata ich masy. Dlatego sam pomiar masy mięśniowej, np. na wadze z analizą składu ciała, może przeoczyć problem.
Objawy sarkopenii
Sarkopenia rozwija się zwykle powoli i długo nie boli. Pierwsze sygnały to codzienne czynności, które stają się trudniejsze niż kiedyś:
- trudność z podniesieniem i przeniesieniem siatki z zakupami (ok. 4,5 kg),
- wstawanie z krzesła tylko z podparciem rękami,
- wolniejszy chód, częstsze odpoczynki, problem z przejściem przez jezdnię na zielonym świetle,
- konieczność trzymania się poręczy na schodach,
- upadki albo „prawie upadki”, poczucie niepewności przy chodzeniu,
- słabszy uścisk dłoni, np. przy odkręcaniu słoików,
- chudnięcie ramion i ud, czasem przy niezmienionej wadze, bo mięśnie zastępuje tkanka tłuszczowa.
Ostatni punkt jest ważny. Sarkopenia nie dotyczy tylko osób szczupłych. Gdy mało mięśni łączy się z nadmiarem tkanki tłuszczowej, mówi się o otyłości sarkopenicznej - na wadze i w BMI tego nie widać.
Przyczyny i kto jest zagrożony
EWGSOP2 dzieli sarkopenię na pierwotną, związaną z wiekiem, gdy nie ma innej wyraźnej przyczyny, i wtórną, gdy przyczyną jest coś innego. Sarkopenię trwającą krócej niż 6 miesięcy uznaje się za ostrą (np. po chorobie lub unieruchomieniu), a trwającą 6 miesięcy i dłużej - za przewlekłą. Czynniki ryzyka opisane w konsensusie to:
- wiek - z wiekiem spada liczba i wielkość włókien mięśniowych, a mięśnie gorzej reagują na białko z diety,
- mała aktywność - siedzący tryb życia, unieruchomienie w łóżku, ograniczona sprawność,
- niedożywienie - za mało energii lub białka, brak apetytu, kłopoty z wchłanianiem albo dostępem do jedzenia,
- choroby przewlekłe i stany zapalne - m.in. nowotwory, niewydolność narządów (serca, nerek, płuc, wątroby), choroby zapalne,
- choroby hormonalne i otyłość, która sprzyja otyłości sarkopenicznej.
Jak częsta jest sarkopenia? To zależy od przyjętych kryteriów. W metaanalizie Petermann-Rochy i współpracowników (2022) jej częstość w badaniach osób po 60. roku życia wahała się od 10% do 27%, a ciężkiej sarkopenii - od 2% do 9%. Największe różnice wynikały właśnie z różnych definicji i progów.
Jak rozpoznaje się sarkopenię: algorytm EWGSOP2
Konsensus EWGSOP2 proponuje ścieżkę w czterech krokach, opisaną skrótem F-A-C-S (Find - Assess - Confirm - Severity):
- Wyszukanie (Find). Lekarz podejrzewa sarkopenię na podstawie objawów albo wyniku kwestionariusza SARC-F.
- Ocena siły (Assess). Mierzy się siłę uścisku dłoni dynamometrem lub czas pięciokrotnego wstania z krzesła. Mała siła = sarkopenia prawdopodobna. Według EWGSOP2 to już wystarcza, żeby szukać przyczyn i zacząć działać.
- Potwierdzenie (Confirm). Mierzy się ilość mięśni, najczęściej metodą DXA (densytometrią) lub bioimpedancją (BIA), czasem tomografią albo rezonansem. Mała siła + mała masa mięśni = sarkopenia potwierdzona.
- Ocena ciężkości (Severity). Bada się sprawność fizyczną: szybkość chodu, test SPPB, test „wstań i idź” (TUG) albo marsz na 400 m. Jeśli i ona jest niska, to sarkopenia ciężka.
| Pomiar | Mężczyźni | Kobiety |
|---|---|---|
| Siła: uścisk dłoni (dynamometr) | < 27 kg | < 16 kg |
| Siła: 5 × wstanie z krzesła | > 15 s | > 15 s |
| Masa: ASM (mięśnie kończyn) | < 20 kg | < 15 kg |
| Masa: ASM ÷ wzrost² | < 7,0 kg/m² | < 5,5 kg/m² |
| Sprawność: szybkość chodu | ≤ 0,8 m/s | ≤ 0,8 m/s |
| Sprawność: test SPPB | ≤ 8 pkt | ≤ 8 pkt |
| Sprawność: test TUG | ≥ 20 s | ≥ 20 s |
| Sprawność: marsz na 400 m | nieukończony lub ≥ 6 min | nieukończony lub ≥ 6 min |
ASM (appendicular skeletal muscle mass) to masa mięśni szkieletowych rąk i nóg. Progi EWGSOP2 dotyczą populacji europejskich. Azjatycka grupa AWGS (2019) przyjmuje inne wartości, np. uścisk dłoni poniżej 28 kg u mężczyzn i 18 kg u kobiet.
Przykłady - jak czytać wyniki pomiarów
Poniższe przykłady wyliczyła redakcja z progów EWGSOP2. Pokazują, jak działają wzory - nie są rozpoznaniem.
- Kobieta, 160 cm, ASM z badania DXA 13,5 kg. Wskaźnik ASM ÷ wzrost² = 13,5 ÷ (1,60 × 1,60) = 13,5 ÷ 2,56 ≈ 5,3 kg/m². To poniżej progu 5,5 kg/m², więc masa mięśni jest mała. Jeśli jednocześnie uścisk dłoni wynosi np. 14 kg (poniżej 16 kg), spełnione są kryteria sarkopenii potwierdzonej.
- Mężczyzna, 175 cm, ASM 20,5 kg. Bezwzględnie to powyżej progu 20 kg, ale ASM ÷ wzrost² = 20,5 ÷ 3,06 ≈ 6,7 kg/m², czyli poniżej 7,0 kg/m². Dwa wskaźniki dają tu różne odpowiedzi - dlatego wynik interpretuje lekarz, biorąc pod uwagę wzrost, masę ciała i siłę.
- Szybkość chodu. Osoba, która przechodzi odcinek 4 m w 5,5 s, idzie z prędkością 4 ÷ 5,5 ≈ 0,73 m/s. To mniej niż 0,8 m/s, więc według EWGSOP2 sprawność jest niska. U osoby z potwierdzoną sarkopenią oznacza to postać ciężką.
Pomiar siły uścisku wymaga skalibrowanego dynamometru i standardowej pozycji, a ASM - badania DXA albo BIA ze wzorem sprawdzonym w danej populacji. Wynik z domowej wagi z analizą składu ciała to szacunek z wzoru producenta i zależy m.in. od nawodnienia. Jak czytać taki wydruk, wyjaśniamy w artykule Jak czytać wydruk z InBody.
Test SARC-F - kwestionariusz przesiewowy
SARC-F to krótki kwestionariusz opracowany przez Malmstroma i Morleya (2013). Ma pięć pytań o trudności w codziennych czynnościach. Każde pytanie daje od 0 do 2 punktów, więc wynik mieści się w zakresie 0–10.
| Litera | O co pyta |
|---|---|
| S - Strength (siła) | trudność z podniesieniem i przeniesieniem ok. 4,5 kg (10 funtów) |
| A - Assistance (pomoc w chodzeniu) | trudność z przejściem przez pokój |
| R - Rise (wstawanie) | trudność z przejściem z krzesła lub łóżka |
| C - Climb (schody) | trudność z wejściem na 10 stopni |
| F - Falls (upadki) | liczba upadków w ostatnim roku |
Wynik 4 punkty lub więcej autorzy uznali za sygnał zwiększonego ryzyka sarkopenii i złych skutków zdrowotnych. Według EWGSOP2 SARC-F ma niską lub umiarkowaną czułość i bardzo wysoką swoistość. W praktyce oznacza to, że wysoki wynik zwykle wskazuje realny problem, ale niski wyniku nie wyklucza. SARC-F to narzędzie przesiewowe, a nie rozpoznanie - po wyniku 4+ warto porozmawiać z lekarzem o pomiarze siły i masy mięśni. Możesz wypełnić polską wersję kwestionariusza w naszym teście SARC-F, który od razu policzy punkty.
Co pokaże kalkulator FFMI
Kalkulator FFMI liczy wskaźnik beztłuszczowej masy ciała: masę ciała bez tkanki tłuszczowej podzieloną przez wzrost do kwadratu. To przydatna miara do śledzenia zmian w czasie, ale nie jest kryterium EWGSOP2. Masa beztłuszczowa obejmuje też narządy, kości i wodę, a EWGSOP2 ocenia tylko mięśnie kończyn (ASM). Przy otyłości sarkopenicznej FFMI może wyglądać przeciętnie, mimo że siła jest mała.
Dlatego FFMI ani żaden kalkulator nie stwierdzi sarkopenii. Może natomiast pokazać, czy masa beztłuszczowa spada z roku na rok. Więcej o tym wskaźniku przeczytasz w artykule FFMI zamiast BMI.
Jak zapobiegać sarkopenii
Leczenie dobiera lekarz, ale główne kierunki zapobiegania są dobrze opisane w wytycznych:
- Trening oporowy. Międzynarodowe wytyczne ICFSR (2018) uznają ćwiczenia oporowe za podstawę postępowania w sarkopenii (silna rekomendacja). WHO (2020) zaleca osobom starszym ćwiczenia wzmacniające mięśnie co najmniej 2 dni w tygodniu oraz ćwiczenia łączące siłę i równowagę co najmniej 3 dni w tygodniu.
- Białko. Grupa PROT-AGE (2013) zaleca zdrowym osobom po 65. roku życia średnio co najmniej 1,0–1,2 g białka na kilogram masy ciała dziennie, a osobom aktywnym fizycznie 1,2 g/kg i więcej. Przy chorobach przewlekłych, zwłaszcza nerek, zapotrzebowanie ustala lekarz.
- Ruch na co dzień. Spacery, schody, unikanie długiego siedzenia i szybki powrót do aktywności po chorobie czy pobycie w szpitalu.
- Kontrola masy ciała. Niezamierzone chudnięcie i utrata apetytu to sygnały do rozmowy z lekarzem, nie do przeczekania.
Wytyczne ICFSR nie wydały zaleceń ani dla hormonów anabolicznych, ani dla suplementacji witaminy D, a dowody dla innych metod leczenia uznają za słabe. Białko z diety lub suplementów rekomendują warunkowo, czyli słabiej niż trening. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz.
Jak przygotowaliśmy ten tekst
Definicję, algorytm i progi bierzemy z konsensusu EWGSOP2 (Cruz-Jentoft i wsp., 2019), opis kwestionariusza SARC-F - z publikacji jego autorów, a zalecenia dotyczące ruchu i białka - z wytycznych ICFSR, WHO i PROT-AGE. Przykłady liczbowe wyliczyła redakcja z tych progów. Tekst opisuje pomiary i ich interpretację. Nie służy do samodzielnego rozpoznania ani leczenia.
Najczęstsze pytania
Co to jest sarkopenia?
To postępująca choroba mięśni szkieletowych, w której spada ich siła, masa i sprawność. Zwiększa ryzyko upadków, złamań i niesprawności. Najczęściej dotyczy osób starszych, ale może też wynikać z choroby, unieruchomienia lub niedożywienia.
Jakie są pierwsze objawy sarkopenii?
Najczęściej trudność ze wstawaniem z krzesła bez pomocy rąk, wolniejszy chód, męczenie się na schodach, słabszy uścisk dłoni i upadki. Często towarzyszy temu chudnięcie ramion i ud.
Jakie badania potwierdzają sarkopenię?
Według EWGSOP2 najpierw mierzy się siłę (dynamometr do uścisku dłoni lub test wstawania z krzesła), potem masę mięśni (najczęściej DXA lub BIA), a na koniec sprawność, np. szybkość chodu. Rozpoznanie stawia lekarz.
Jaki wynik SARC-F jest niepokojący?
Wynik 4 punkty lub więcej (na 10 możliwych) autorzy kwestionariusza uznali za sygnał zwiększonego ryzyka. To test przesiewowy, nie rozpoznanie: wysoki wynik to powód do wizyty u lekarza, a niski nie wyklucza sarkopenii.
Czy osoba z nadwagą może mieć sarkopenię?
Tak. Połączenie małej masy i siły mięśni z nadmiarem tkanki tłuszczowej to otyłość sarkopeniczna. Waga i BMI jej nie pokazują, dlatego ważny jest pomiar siły i składu ciała.
Źródła
- Cruz-Jentoft AJ, Bahat G, Bauer J i wsp. Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis. Age Ageing. 2019;48(1):16–31 (tabele 1 i 3).
- Cruz-Jentoft AJ, Sayer AA. Sarcopenia. Lancet. 2019;393(10191):2636–2646.
- Malmstrom TK, Morley JE. SARC-F: a simple questionnaire to rapidly diagnose sarcopenia. J Am Med Dir Assoc. 2013;14(8):531–532.
- Petermann-Rocha F, Balntzi V, Gray SR i wsp. Global prevalence of sarcopenia and severe sarcopenia: a systematic review and meta-analysis. J Cachexia Sarcopenia Muscle. 2022;13(1):86–99.
- Goodpaster BH, Park SW, Harris TB i wsp. The loss of skeletal muscle strength, mass, and quality in older adults: the Health, Aging and Body Composition Study. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2006;61(10):1059–1064.
- Chen LK, Woo J, Assantachai P i wsp. Asian Working Group for Sarcopenia: 2019 consensus update on sarcopenia diagnosis and treatment. J Am Med Dir Assoc. 2020;21(3):300–307.e2.
- Dent E, Morley JE, Cruz-Jentoft AJ i wsp. International Clinical Practice Guidelines for Sarcopenia (ICFSR): screening, diagnosis and management. J Nutr Health Aging. 2018;22(10):1148–1161.
- Bauer J, Biolo G, Cederholm T i wsp. Evidence-based recommendations for optimal dietary protein intake in older people: a position paper from the PROT-AGE Study Group. J Am Med Dir Assoc. 2013;14(8):542–559.
- Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S i wsp. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54(24):1451–1462.