Tkanka tłuszczowa - czym jest, rodzaje i funkcje

Czym jest tkanka tłuszczowa

Tkanka tłuszczowa to rodzaj tkanki łącznej, w której większość objętości zajmują komórki tłuszczowe, czyli adipocyty. Oprócz nich są w niej naczynia krwionośne, nerwy, komórki odpornościowe i komórki macierzyste, z których powstają nowe adipocyty. Całość działa jak jeden narząd, który odpowiada na sygnały hormonalne i nerwowe i sam wysyła sygnały do innych narządów (Kershaw i Flier 2004).

Liczba komórek tłuszczowych u dorosłego jest mniej więcej stała, także po dużym schudnięciu. Ustala się w dzieciństwie i w okresie dojrzewania. Co roku wymienia się około 10% adipocytów, ale nowe zastępują obumarłe (Spalding i wsp. 2008). Kiedy tyjemy lub chudniemy, zmienia się głównie ilość tłuszczu w każdej komórce, a nie liczba komórek.

Rodzaje tkanki tłuszczowej: biała, brunatna i beżowa

Komórki tłuszczowe różnią się budową i zadaniem. Biologowie wyróżniają trzy typy:

Długo uważano, że tłuszcz brunatny u dorosłych zanika. Badanie prawie 2000 osób w tomografii PET-CT pokazało jednak aktywne skupiska tłuszczu brunatnego w okolicy szyi i obojczyków, częściej u kobiet niż u mężczyzn, częściej przy niższej temperaturze na zewnątrz i rzadziej u osób starszych (Cypess i wsp. 2009). Część tych skupisk tworzą komórki beżowe (Wu i wsp. 2012). Ich udział w dziennym wydatku energii jest jednak niewielki i nie zastępuje ruchu ani diety.

Tłuszcz podskórny, trzewny i ektopowy

Z punktu widzenia zdrowia ważniejszy od typu komórek jest podział według miejsca, w którym tłuszcz się odkłada:

Tłuszcz trzewny dokładnie mierzy się tylko w tomografii komputerowej lub rezonansie magnetycznym. W badaniach jest niezależnym wskaźnikiem ryzyka chorób serca i przemiany materii, a tłuszcz ektopowy, np. w wątrobie i wokół serca, prawdopodobnie dokłada się do tego ryzyka (Neeland i wsp. 2019). W domu ryzyko nadmiaru tłuszczu trzewnego ocenia się z obwodu talii. Progi i sposób pomiaru opisujemy w artykule tłuszcz trzewny - norma.

Mężczyźni mają średnio większy udział tłuszczu trzewnego, a kobiety więcej tkanki tłuszczowej ogółem, głównie podskórnej na biodrach i udach (Shuster i wsp. 2012).

Funkcje tkanki tłuszczowej

• Magazyn energii. Tłuszcz to najbardziej skoncentrowany zapas paliwa: około 39,5 MJ, czyli około 9,4 kcal na gram (Hall 2008). Organizm sięga po niego między posiłkami, w nocy i przy długim wysiłku.
• Hormony. Tkanka tłuszczowa wydziela m.in. leptynę i adiponektynę, a także uczestniczy w przemianach hormonów płciowych i kortyzolu (Kershaw i Flier 2004).
• Ochrona i izolacja. Tłuszcz amortyzuje narządy i stopy, a tłuszcz podskórny ogranicza utratę ciepła.
• Wytwarzanie ciepła. Tłuszcz brunatny i beżowy spala energię, by ogrzać ciało, zamiast ją magazynować.

Leptyna i adiponektyna - tłuszcz jako narząd hormonalny

Leptynę odkryto w 1994 roku jako produkt genu, którego uszkodzenie u myszy powoduje skrajną otyłość (Zhang i wsp. 1994). Im więcej tkanki tłuszczowej, tym więcej leptyny we krwi. Hormon informuje mózg o wielkości zapasów: zmniejsza apetyt i zwiększa wydatek energii. U większości osób z otyłością leptyny jest dużo, ale mózg słabiej na nią reaguje.

Adiponektyna działa korzystnie na przemianę materii, m.in. poprawia wrażliwość na insulinę. Paradoksalnie przy otyłości trzewnej jej wydzielanie spada, mimo że tłuszczu jest więcej (Rosen i Spiegelman 2014). To jeden z powodów, dla których tłuszcz na brzuchu wiąże się z insulinoopornością. Więcej o tym w artykule insulinooporność a brzuch.

Za mało tłuszczu też szkodzi. Osoby z rzadkimi chorobami, w których organizm nie wytwarza tkanki tłuszczowej (lipodystrofie), mają ciężką insulinooporność, bo tłuszcz nie ma gdzie się bezpiecznie odkładać i trafia do wątroby oraz mięśni (Rosen i Spiegelman 2014).

Przykład: ile energii mieści tkanka tłuszczowa

Kobieta waży 65 kg i ma 30% tkanki tłuszczowej. Policzmy, ile to w kilogramach i w energii:

1. Masa tłuszczu: 65 kg × 0,30 = 19,5 kg.
2. Masa beztłuszczowa (mięśnie, kości, woda, narządy): 65 kg − 19,5 kg = 45,5 kg.
3. Energia zmagazynowana w tłuszczu: 19 500 g × 9,4 kcal ≈ 183 000 kcal.
4. Przy zapotrzebowaniu około 2000 kcal dziennie to teoretycznie zapas na ponad 90 dni.

Przykład pokazuje skalę, a nie plan odchudzania. Organizm nigdy nie zużywa całego tłuszczu, a przy chudnięciu traci też część masy beztłuszczowej. Dlatego znana reguła „7700 kcal deficytu na kilogram” jest tylko przybliżeniem: u osób szczuplejszych zawyża potrzebny deficyt (Hall 2008).

Ile tkanki tłuszczowej jest prawidłowo

Prawidłowy procent tkanki tłuszczowej zależy od płci i wieku. Według zakresów Gallaghera i wsp. (2000) to u mężczyzn w wieku 20–39 lat około 8–20%, a u kobiet w tym samym wieku około 21–33%. Kobiety potrzebują więcej tłuszczu niezbędnego do pracy hormonów i funkcji rozrodczych. Pełne tabele dla wszystkich grup wieku i wartości u sportowców znajdziesz w artykule procent tkanki tłuszczowej - norma.

Sam procent to jednak nie wszystko. Dwie osoby z tym samym wynikiem mogą mieć różne ryzyko, jeśli jedna odkłada tłuszcz na brzuchu, a druga na biodrach. Dlatego wynik warto zestawić z obwodem talii i wskaźnikiem WHtR.

Jak zmierzyć tkankę tłuszczową

Tkanki tłuszczowej nie da się zważyć bezpośrednio. Każda metoda ją szacuje: DXA z pochłaniania promieni rentgenowskich, waga z analizą składu ciała z oporu elektrycznego, fałdomierz z grubości fałdów skóry, a metoda Navy z obwodów. Różnią się dokładnością o kilka punktów procentowych.

• Na czym polega badanie i jak się do niego przygotować: analiza składu ciała.
• Technika pomiaru fałdów i wybór przyrządu: fałdomierz - jak mierzyć.
• Porównanie dokładności, kosztu i dostępności metod: jak zmierzyć tkankę tłuszczową.
• Szacunek w domu z taśmy lub fałdomierza: kalkulator tkanki tłuszczowej.
• Ocena ryzyka tłuszczu trzewnego z obwodów: kalkulator ryzyka tłuszczu trzewnego.

Skąd biorą się informacje w tym artykule

• Źródła. Opis rodzajów i funkcji tkanki tłuszczowej opieramy na przeglądach w czasopismach naukowych (Cell, J Clin Endocrinol Metab, Lancet Diabetes & Endocrinology) i badaniach oryginalnych; pełna lista jest na dole strony.
• Liczby w przykładzie. Gęstość energii tłuszczu (39,5 MJ/kg ≈ 9,4 kcal/g) pochodzi z pracy Halla (2008). Zapotrzebowanie 2000 kcal na dzień to wartość przykładowa, nie zalecenie.
• Zakresy procentu tłuszczu to wartości Gallaghera i wsp. (2000) dla dorosłych pochodzenia europejskiego. To punkt odniesienia, a nie granica choroby.

Źródła

1. Rosen ED, Spiegelman BM. What we talk about when we talk about fat. Cell. 2014;156(1-2):20–44.
2. Kershaw EE, Flier JS. Adipose tissue as an endocrine organ. J Clin Endocrinol Metab. 2004;89(6):2548–2556.
3. Spalding KL, Arner E, Westermark PO i wsp. Dynamics of fat cell turnover in humans. Nature. 2008;453(7196):783–787.
4. Cypess AM, Lehman S, Williams G i wsp. Identification and importance of brown adipose tissue in adult humans. N Engl J Med. 2009;360(15):1509–1517.
5. Wu J, Boström P, Sparks LM i wsp. Beige adipocytes are a distinct type of thermogenic fat cell in mouse and human. Cell. 2012;150(2):366–376.
6. Zhang Y, Proenca R, Maffei M i wsp. Positional cloning of the mouse obese gene and its human homologue. Nature. 1994;372(6505):425–432.
7. Neeland IJ, Ross R, Després JP i wsp. Visceral and ectopic fat, atherosclerosis, and cardiometabolic disease: a position statement. Lancet Diabetes Endocrinol. 2019;7(9):715–725.
8. Shuster A, Patlas M, Pinthus JH, Mourtzakis M. The clinical importance of visceral adiposity: a critical review of methods for visceral adipose tissue analysis. Br J Radiol. 2012;85(1009):1–10.
9. Hall KD. What is the required energy deficit per unit weight loss? Int J Obes. 2008;32(3):573–576.
10. Gallagher D, Heymsfield SB, Heo M, Jebb SA, Murgatroyd PR, Sakamoto Y. Healthy percentage body fat ranges: an approach for developing guidelines based on body mass index. Am J Clin Nutr. 2000;72(3):694–701.