Woda w nogach - skąd się bierze i kiedy obrzęk wymaga lekarza

Skąd bierze się woda w nogach

Obrzęk to płyn, który gromadzi się w tkankach poza naczyniami krwionośnymi. W nogach widać go najczęściej, bo w pozycji stojącej i siedzącej płyn spływa w dół. Brytyjska służba zdrowia NHS wymienia jako częste przyczyny obrzęku nóg:

• zbyt długie stanie lub siedzenie w jednej pozycji,
• dużo soli w diecie,
• nadwagę,
• ciążę,
• niektóre leki,
• żylaki,
• choroby tarczycy.

Rzadziej przyczyną jest uraz lub ukąszenie, zakrzep w żyle, zakażenie albo choroba nerek, wątroby lub serca. To od przyczyny zależy, co dalej, dlatego obrzęk, który nie mija, wymaga oceny lekarza, a nie domowych sposobów.

Skąd biorą się codzienne wahania wody w całym organizmie i jak czytać wodę na wydruku analizatora składu ciała, opisujemy w artykule zatrzymana woda w organizmie. Tutaj skupiamy się na nogach.

Jak sprawdzić, czy to obrzęk

NHS opisuje obrzęk jako puchnięcie, przy którym skóra bywa błyszcząca i napięta, a po uciśnięciu zostaje w niej wgłębienie. Prosty test wygląda tak:

1. Usiądź i odsłoń podudzie.
2. Uciśnij kciukiem skórę nad kością piszczelową lub za kostką i przytrzymaj kilka sekund.
3. Puść i obserwuj. Jeśli zostaje dołek, który powoli się wypełnia, to tak zwany obrzęk ciastowaty.
4. Porównaj z drugą nogą w tym samym miejscu.

W przeglądzie dla lekarzy rodzinnych (Trayes i wsp., American Family Physician 2013) obrzęk ciastowaty definiuje się właśnie jako wgłębienie, które zostaje po ucisku. Brak dołka nie wyklucza problemu: na przykład lipodema, czyli nieprawidłowe gromadzenie tłuszczu w nogach, nie zostawia wgłębienia.

Jak zmierzyć i porównać obie nogi

Najwięcej mówi porównanie obu nóg i porównanie rano z wieczorem. Zmierz łydkę w najszerszym miejscu, przesuwając centymetr w górę i w dół, na siedząco, tak jak w protokole badania NHANES. Kostkę mierz tuż nad kostkami, za każdym razem na tej samej wysokości. Szczegóły pomiaru innych obwodów znajdziesz w poradniku jak mierzyć obwody ciała.

Pomiar przydaje się do obserwacji zmian i do pokazania lekarzowi, co się dzieje. O pilności decyduje objaw: nowy obrzęk jednej nogi, zwłaszcza z bólem, ciepłem lub zaczerwienieniem skóry. Lekarz oceniający podejrzenie zakrzepicy żył głębokich bierze pod uwagę m.in. różnicę obwodu łydek, mierzoną w ściśle określonym miejscu (skala Wellsa, Wells i wsp. 2006); tę ocenę wykonuje on, a nie pacjent w domu.

To nie jest próg do samodzielnej diagnozy. Mniejsza różnica nie wyklucza zakrzepicy, a ocenę prawdopodobieństwa robi lekarz, łącząc kilka objawów i badań. Każdy nowy obrzęk jednej nogi bez jasnej przyczyny trzeba pilnie pokazać lekarzowi.

Drugie przydatne pytanie to czas. W przeglądzie Trayes i wsp. obrzęk kończyny narastający w ciągu mniej niż 72 godzin jest bardziej typowy dla zakrzepicy żył głębokich, zakażenia skóry i tkanki podskórnej (cellulitis) lub pękniętej torbieli podkolanowej, a obrzęk narastający powoli dla chorób przewlekłych.

Jedna noga czy obie: co to może oznaczać

Według przeglądu Trayes i wsp. obrzęk jednej kończyny częściej wynika z utrudnionego odpływu krwi lub chłonki po tej stronie, np. z zakrzepicy, niewydolności żylnej albo uszkodzenia naczyń chłonnych. Obrzęk obu nóg lub całego ciała częściej ma przyczynę ogólnoustrojową, np. niewydolność serca, chorobę nerek lub wątroby.

Lipodema to nie woda, tylko nieprawidłowe gromadzenie się tłuszczu, głównie w nogach, czasem w rękach. NHS podkreśla, że nie jest skutkiem nadwagi, a przegląd Trayes i wsp. dodaje, że odchudzanie jej nie zmniejsza. Rozpoznanie stawia lekarz.

Woda w udach: co naprawdę się zmienia

Zatrzymanie wody w udach to częste hasło, ale obrzęk wynikający z grawitacji zwykle zaczyna się od stóp, kostek i podudzi, nie od ud. Jeśli uda są grube, a stopy i kostki szczupłe, przyczyną jest raczej tkanka tłuszczowa niż woda.

Gdy uda i podudzia są symetrycznie powiększone, bolesne przy dotyku i łatwo powstają na nich siniaki, a stopy pozostają szczupłe, warto zapytać lekarza o lipodemę. Gdy po prostu odkłada się tam tłuszcz, pomoże zrozumieć ogólny skład ciała: procent tkanki tłuszczowej oszacujesz w kalkulatorze tkanki tłuszczowej, a o tym, dlaczego tłuszcz odkłada się akurat na udach, piszemy w artykule rozmieszczenie tkanki tłuszczowej.

Woda w nogach - jak się pozbyć? Najpierw przyczyna

Nie podajemy sposobów na usuwanie wody, bo zależą one od przyczyny, a tę ustala lekarz. Obrzęk po dniu na nogach, który znika po nocy, zwykle nie jest groźny. Obrzęk, który nie mija po kilku dniach, narasta albo dotyczy jednej nogi, wymaga badania. Leków odwadniających nie stosuj na własną rękę, a jeśli podejrzewasz, że obrzęk wywołuje przyjmowany lek, porozmawiaj z lekarzem, zanim go odstawisz.

Skąd biorą się informacje w tym artykule

• Przyczyny i objawy alarmowe pochodzą ze stron NHS o obrzękach, zakrzepicy żył głębokich, lipodemie i obrzęku limfatycznym.
• Podział na obrzęk jednostronny i obustronny, test ucisku, objaw Stemmera i granicę 72 godzin opisujemy za przeglądem Trayes i wsp. (2013).
• Różnica obwodu łydek ponad 3 cm to jeden z elementów skali Wellsa (Wells i wsp. 2006), której używa lekarz. Nie jest progiem do samodzielnej oceny.
• Sposób pomiaru łydki (największy obwód, na siedząco) pochodzi z podręcznika pomiarów NHANES (CDC, 2004). Liczby w tabeli są przykładowe.
• Nie opisujemy leczenia. Sposób postępowania zależy od przyczyny obrzęku i ustala go lekarz.

Źródła

1. NHS. Oedema (swelling).
2. NHS. Deep vein thrombosis (DVT).
3. NHS. Lipoedema.
4. NHS. Lymphoedema.
5. Trayes KP, Studdiford JS, Pickle S, Tully AS. Edema: diagnosis and management. Am Fam Physician. 2013;88(2):102–110.
6. Wells PS, Owen C, Doucette S, Fergusson D, Tran H. Does this patient have deep vein thrombosis? JAMA. 2006;295(2):199–207.
7. Centers for Disease Control and Prevention. National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES): Anthropometry Procedures Manual. 2004 (obwód łydki).
8. Better Health Channel (Department of Health, Victoria). Fluid retention (oedema).