Obwód głowy mierzy się miękką taśmą nad brwiami i przez najbardziej wystającą część potylicy, a wynik nanosi na siatkę WHO dla płci i wieku (0-5 lat). Za mały uznaje się obwód poniżej -2 SD, za duży powyżej +2 SD. Ważniejsze od jednego pomiaru jest tempo zmian - szybkie przecinanie linii centylowych warto omówić z pediatrą.
Po co mierzy się obwód głowy
Pomiar obwodu głowy to podstawowa część badania dziecka w gabinecie pediatrycznym. Według przeglądu Accogli i wsp. (2021) Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca, by mierzyć go okresowo przy wizytach kontrolnych do ukończenia 2. roku życia. Autorzy przeglądu podkreślają, że u starszych dzieci pomiar bywa pomijany, choć też ma wartość, gdy lekarz ocenia rozwój.
Polskie siatki OLA i OLAF dla dzieci od 3 lat nie obejmują obwodu głowy. Do oceny w pierwszych latach życia służy standard WHO dla wieku 0-5 lat.
Jak zmierzyć obwód głowy krok po kroku
- Przygotuj miękką, nierozciągliwą taśmę (np. krawiecką). Zdejmij dziecku czapkę, opaskę i spinki; rozpuść warkocze lub kucyki.
- Załóż taśmę z przodu na środek czoła, tuż nad brwiami.
- Z tyłu poprowadź ją przez najbardziej wystającą część potylicy, tak by obejmowała głowę w najszerszym miejscu (Accogli i wsp., 2021).
- Taśma ma przylegać, ale nie uciskać i leżeć tak samo po obu stronach głowy, nad uszami.
- Odczytaj wynik w centymetrach z jednym miejscem po przecinku, zdejmij taśmę i zmierz jeszcze raz. Jeśli wyniki wyraźnie się różnią, sprawdź ułożenie taśmy i powtórz pomiar.
Accogli i wsp. zwracają uwagę, że pomiar jest trudny u ruchliwych małych dzieci, przy gęstych włosach i przy źle ułożonej taśmie. Dlatego domowy pomiar traktuj jako orientacyjny. Wynik, który budzi wątpliwości, warto powtórzyć w gabinecie, gdzie dziecko zmierzy pielęgniarka lub lekarz.
Przykład. Mama mierzy 6-miesięcznego Jasia trzy razy: 43,2 cm, 43,6 cm i 43,5 cm. Pierwszy wynik był niższy, bo taśma zsunęła się na czoło. Dwa zgodne pomiary to ok. 43,5 cm i taki wynik nanosi się na siatkę WHO dla chłopców w wieku 6 miesięcy.
Gdzie jest siatka i jak ją czytać
Licencja WHO nie pozwala na komercyjne kopiowanie jej danych bez zgody, dlatego nie przepisujemy tabel. Oficjalne wykresy i tabele obwodu głowy dla dzieci 0-5 lat, osobno dla chłopców i dziewczynek, w wersji centyli i z-score, są na stronie WHO „Head circumference-for-age”.
- Wybierz siatkę dla płci dziecka i odpowiedni przedział wieku (np. 0-13 tygodni, 0-2 lata lub 0-5 lat).
- Zaznacz punkt na przecięciu wieku i obwodu głowy.
- Odczytaj, między którymi liniami leży punkt. Na siatkach z-score linia 0 to mediana, a linie -2 i +2 wyznaczają granice obwodu typowego dla wieku.
- Porównuj z poprzednimi pomiarami. Obwód głowy, podobnie jak masa i długość, powinien rosnąć mniej więcej w jednym kanale.
| Wynik na siatce | Określenie | Źródło |
|---|---|---|
| poniżej -3 SD | ciężkie małogłowie | WHO, 2016 |
| poniżej -2 SD | małogłowie (mikrocefalia) | WHO, 2016 |
| od -2 SD do +2 SD | zakres typowy dla wieku i płci | jw. |
| powyżej +2 SD | duży obwód głowy (makrocefalia) | Accogli i wsp., 2021 |
| powyżej +3 SD | makrocefalia „istotna klinicznie” | Accogli i wsp., 2021 |
Sama liczba poza zakresem nie oznacza choroby. Accogli i wsp. podają, że około 2-3% zdrowych dzieci ma obwód głowy między +2 a +3 SD. Często duża głowa jest cechą rodzinną - dlatego lekarz zwykle mierzy też obwód głowy rodziców, a według autorów przeglądu łagodne, izolowane powiększenie mózgu w ponad połowie przypadków występuje rodzinnie.
Ważniejsze od jednej liczby: tempo zmian
Pojedynczy pomiar mówi mniej niż seria. Accogli i wsp. opisują, że szybkie przecięcie dwóch głównych linii centylowych to sytuacja, w której lekarze rozważają dalszą diagnostykę. Przykład: jeśli obwód głowy dziecka w 2. miesiącu leżał w okolicy 25. centyla, a w 5. miesiącu jest powyżej 85. centyla, przeciął linie 50. i 85. centyla - taki wynik warto pokazać pediatrze, nawet gdy nadal mieści się w zakresie +2 SD.
Obwód głowy ocenia się razem z długością i masą ciała. Jak mierzyć i nanosić te pomiary, opisujemy w tekstach Waga niemowlaka i Waga i wzrost dziecka według wieku. Wzrost docelowy na podstawie wzrostu rodziców oszacujesz w kalkulatorze przewidywanego wzrostu dziecka.
Jak przygotowaliśmy ten tekst
Technikę pomiaru, definicję dużego obwodu głowy (+2 SD i +3 SD), odsetek zdrowych dzieci między +2 a +3 SD, kryterium przecięcia dwóch głównych linii centylowych, zalecenie pomiaru u rodziców i objawy alarmowe podajemy za przeglądem Accogli i wsp. (2021). Definicję małogłowia (-2 SD i -3 SD) - za wytycznymi WHO z 2016 roku dotyczącymi noworodków i niemowląt (definicja według wieku i płci). Zakres siatek opisujemy według stron WHO i opracowania Kułagi i wsp. (2015). Nie publikujemy wartości centyli WHO; przykłady są fikcyjne. Tekst nie zastępuje porady lekarza.
Najczęstsze pytania
Jaki obwód głowy jest prawidłowy u niemowlaka?
Nie ma jednej liczby dla wszystkich. Obwód głowy nanosi się na siatkę WHO dla płci i wieku. Za typowy uznaje się wynik między -2 SD a +2 SD, a ważniejsze od jednego pomiaru jest to, czy kolejne wyniki rosną w jednym kanale.
Jak prawidłowo zmierzyć obwód głowy dziecka?
Miękką, nierozciągliwą taśmą poprowadzoną przez środek czoła tuż nad brwiami i przez najbardziej wystającą część potylicy. Taśma ma przylegać bez ucisku. Zmierz co najmniej dwa razy i sprawdź, czy wyniki są zgodne.
Do kiedy mierzy się obwód głowy?
Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca pomiar przy wizytach kontrolnych do ukończenia 2 lat. Siatki WHO obejmują wiek 0-5 lat. U starszych dzieci obwód głowy mierzy się, gdy lekarz ma ku temu powód.
Czy duża głowa u dziecka to powód do niepokoju?
Nie zawsze. Około 2-3% zdrowych dzieci ma obwód głowy między +2 a +3 SD, a duża głowa często bywa cechą rodzinną. Wynik powyżej +2 SD albo szybki wzrost przez kolejne linie centylowe warto jednak omówić z pediatrą.
Źródła
- Accogli A, Geraldo AF, Piccolo G i wsp. Diagnostic Approach to Macrocephaly in Children. Front Pediatr. 2021;9:794069.
- World Health Organization. Screening, assessment and management of neonates and infants with complications associated with Zika virus exposure in utero. 2016 (definicja małogłowia: obwód głowy poniżej -2 SD, ciężkiego: poniżej -3 SD dla wieku i płci).
- World Health Organization. WHO Child Growth Standards: head circumference-for-age.
- WHO Multicentre Growth Reference Study Group. WHO child growth standards: head circumference-for-age, arm circumference-for-age, triceps skinfold-for-age and subscapular skinfold-for-age: methods and development. WHO, 2007.
- Kułaga Z, Różdżyńska-Świątkowska A, Grajda A i wsp. Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia. Standardy Medyczne/Pediatria. 2015;12:119–135.