W Polsce do ukończenia 3 lat stosuje się standard wzrastania WHO, a od 3 do 18 lat polskie siatki OLA i OLAF z Instytutu „Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka”. WHO pokazuje, jak dzieci mogą rosnąć w optymalnych warunkach, a OLA i OLAF - jak rosną dziś polskie dzieci, które są przeciętnie wyższe.
Która siatka w jakim wieku
Polskie zalecenia opisali Kułaga i wsp. w 2015 roku w opracowaniu siatek centylowych dla dzieci od urodzenia do 18 lat. W skrócie:
| Wiek | Siatka | Co obejmuje |
|---|---|---|
| 0-3 lata | standard WHO | masa ciała, długość ciała, BMI, masa do długości ciała |
| 3-6 lat | polskie siatki z badania OLA (wiek przedszkolny) | wzrost, masa ciała, BMI, masa do wzrostu |
| 7-18 lat | polskie siatki z badania OLAF (wiek szkolny) | wzrost, masa ciała, BMI, masa do wzrostu |
Siatki OLA i OLAF powstały z pomiarów 22 623 dzieci i młodzieży z całej Polski, wykonanych w latach 2007-2012. Obwodu głowy w nich nie ma - do 5 lat można go oceniać na siatce WHO (więcej w tekście Obwód głowy dziecka).
Standard a siatka referencyjna
To najważniejsza różnica między siatkami WHO i OLAF, choć z wyglądu niczym się nie różnią:
- Standard WHO (0-5 lat) jest normatywny: pokazuje, jak dziecko powinno rosnąć, gdy ma optymalne warunki. Badanie objęło zdrowe dzieci z sześciu krajów (Brazylia, Ghana, Indie, Norwegia, Oman, USA), urodzone o czasie, z ciąży pojedynczej, karmione piersią przez 12 miesięcy, w tym wyłącznie piersią przez pierwsze 4 miesiące, mierzone w latach 1997-2003.
- Siatki OLA i OLAF są referencyjne, czyli opisowe: pokazują, jak faktycznie rosną współczesne polskie dzieci. Porównują dziecko z rówieśnikami w tym samym kraju i czasie.
Kułaga i wsp. (2015) przypominają, że gdy brakuje krajowej siatki reprezentatywnej dla dzieci poniżej 3 lat, zaleca się międzynarodowy standard - stąd WHO w pierwszych latach życia. Od 3 lat Polska ma własne, reprezentatywne siatki, a autorzy badania OLA zalecili je jako krajowe odniesienie dla dzieci w wieku przedszkolnym (Kułaga i wsp., 2013).
Czym różnią się siatki WHO i OLA
W badaniu OLA (Kułaga i wsp., 2013; 4941 dzieci w wieku 3-6 lat) polskie dzieci miały przeciętnie wyniki powyżej mediany WHO, a centyle WHO okazały się systematycznie niższe od polskich. Dotyczy to zarówno wzrostu, jak i masy ciała. Konkretnych wartości centyli nie przepisujemy - są w opracowaniach źródłowych.
To samo dotyczy 3. centyla wzrostu, czyli dolnej granicy normy: na siatce WHO leży on niżej niż na polskich siatkach (Kułaga i wsp., 2015).
Przykład. Chłopiec, którego wzrost leży dokładnie na 3. centylu WHO, mieści się według tej siatki w normie. Ten sam wzrost porównany z polską siatką dla jego wieku może leżeć poniżej 3. centyla, czyli poza granicą normy. Ten sam pomiar może więc dać inny wniosek zależnie od siatki - dlatego warto wiedzieć, na której siatce zaznaczono pomiar.
Różnice dotyczą też oceny masy ciała. Dla BMI WHO przyjmuje inne punkty odcięcia niż polskie siatki (Kułaga i wsp., 2015). WHO określa nadwagę i otyłość u dzieci według tego, jak daleko BMI dziecka leży od mediany jej standardu lub referencji, więc ten sam wynik może zostać oceniony inaczej niż na siatce OLAF. Definicje podaje WHO: WHO Child Growth Standards i Growth reference data for 5-19 years.
A co z innymi siatkami?
- Siatki warszawskie to starsze siatki dzieci warszawskich, opracowane pod koniec lat 90. XX wieku w Instytucie Matki i Dziecka. Nowsze siatki OLA i OLAF powstały z pomiarów dzieci z całego kraju.
- Siatki WHO 5-19 lat to referencja WHO z 2007 roku, a nie standard. Polskie dzieci w tym wieku ocenia się na siatkach OLAF.
- Siatki dla wcześniaków i dzieci z niektórymi chorobami genetycznymi to osobne narzędzia; ich dobór należy do lekarza.
Gdzie znaleźć oficjalne siatki
Licencja WHO nie pozwala na komercyjne kopiowanie jej danych bez zgody, a polskie siatki są opublikowane przez ich autorów, dlatego nie przepisujemy wartości centyli. Oficjalne źródła:
- Standard WHO 0-5 lat (wykresy i tabele, osobno dla chłopców i dziewczynek): WHO Child Growth Standards.
- Referencja WHO 5-19 lat: WHO Growth reference data for 5-19 years.
- Polskie siatki 0-18 lat (WHO do 3 lat, OLA i OLAF od 3 lat) z opisem metod: Kułaga i wsp., „Standardy Medyczne/Pediatria” 2015 (PDF, nauka.czd.pl).
Jak nanieść pomiar i jak mierzyć dziecko w domu, opisujemy w artykule Waga i wzrost dziecka według wieku, a dla niemowląt - w tekście Waga niemowlaka.
Siatki a przewidywany wzrost dziecka
Nasz kalkulator przewidywanego wzrostu dziecka nie korzysta z żadnej siatki centylowej. Liczy wzrost docelowy ze wzrostu rodziców (metoda Tannera) i podaje go jako przedział. Ten wynik można porównać z kanałem, w którym dziecko rośnie na siatce - według wytycznych NICE kanał wzrostu wyraźnie poniżej kanału wzrostu docelowego to powód do konsultacji.
Jak przygotowaliśmy ten tekst
Podział wieku między siatki, opis badania OLA i OLAF, jakościowe różnice względem standardu WHO, granice normy oraz informację, że WHO i polskie siatki stosują różne punkty odcięcia BMI, podajemy za opracowaniem Kułagi i wsp. (2015) i publikacją o siatkach OLA (Kułaga i wsp., 2013). Charakterystykę standardu WHO podajemy za tym samym opracowaniem i stronami WHO. Próg rozbieżności z wzrostem docelowym pochodzi z wytycznych NICE NG75. Nie publikujemy wartości centyli. Tekst nie zastępuje porady lekarza.
Najczęstsze pytania
Czy w Polsce obowiązują siatki WHO czy OLAF?
Jedne i drugie, w różnym wieku. Według opracowania Instytutu „Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka” (Kułaga i wsp., 2015) do 3 lat stosuje się standard WHO, od 3 do 6 lat polskie siatki OLA, a od 7 do 18 lat siatki OLAF.
Dlaczego dziecko na siatce WHO wypada inaczej niż na OLAF?
Bo siatki opisują inne grupy dzieci. Standard WHO pokazuje wzrastanie dzieci z sześciu krajów w optymalnych warunkach, a OLA i OLAF - współczesne polskie dzieci, które w wieku przedszkolnym są przeciętnie wyższe i cięższe. Ten sam pomiar może więc leżeć na innym centylu.
Czym są starsze siatki warszawskie?
To siatki centylowe dzieci warszawskich opracowane pod koniec lat 90. XX wieku w Instytucie Matki i Dziecka. Nowsze siatki OLA i OLAF powstały z pomiarów dzieci z całej Polski z lat 2007-2012.
Czy siatki WHO są lepsze?
Nie są lepsze ani gorsze, tylko odpowiadają na inne pytanie. Standard pokazuje, jak dziecko może rosnąć w optymalnych warunkach, a siatka referencyjna - jak rośnie na tle rówieśników w kraju. Polscy autorzy zalecają WHO do 3 lat i siatki krajowe od 3 lat.
Źródła
- Kułaga Z, Różdżyńska-Świątkowska A, Grajda A i wsp. Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia. Standardy Medyczne/Pediatria. 2015;12:119–135.
- Kułaga Z, Grajda A, Gurzkowska B i wsp. Polish 2012 growth references for preschool children. Eur J Pediatr. 2013;172(6):753–761.
- Kułaga Z, Litwin M, Tkaczyk M i wsp. Polish 2010 growth references for school-aged children and adolescents. Eur J Pediatr. 2011;170(5):599–609.
- World Health Organization. WHO Child Growth Standards.
- World Health Organization. Growth reference data for 5-19 years.
- NICE. Faltering growth: recognition and management of faltering growth in children (NG75), 2017, zalecenie 1.2.3.