Nie ma jednej prawidłowej wagi ani wzrostu dla wieku. Ocenia się je na siatce centylowej: w Polsce do 3. roku życia według standardu WHO, a od 3 do 18 lat według polskich siatek OLA i OLAF. Za granice normy przyjmuje się 3. i 97. centyl, a ważniejszy od jednego pomiaru jest stały kanał wzrastania.
Dlaczego nie podajemy tabeli liczb
Frazy w rodzaju „waga 3-latka” czy „wzrost dziecka 7 lat” sugerują, że istnieje jedna właściwa liczba. Tak nie jest. Zdrowe dzieci w tym samym wieku wyraźnie różnią się wzrostem i masą ciała, a wszystkie mogą rosnąć prawidłowo. Dlatego lekarze nie porównują dziecka z jedną średnią, tylko sprawdzają, na którym centylu się znajduje i czy w kolejnych pomiarach zostaje w tym samym kanale.
Oficjalne tabele centyli publikują ich autorzy: Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i Instytut „Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka” (badania OLA i OLAF). Licencja WHO nie pozwala na komercyjne kopiowanie jej danych bez zgody, dlatego nie przepisujemy tych tabel. Zamiast tego pokazujemy, gdzie je znaleźć, której użyć i jak poprawnie nanieść na nie pomiar.
Która siatka w jakim wieku
Zespół z Instytutu „Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka” (Kułaga i wsp., 2015) opracował zestaw siatek dla polskich dzieci od urodzenia do 18 lat. Łączy on dwa źródła: dla najmłodszych standard wzrastania WHO, a od 3. roku życia polskie siatki z ogólnopolskich badań OLA i OLAF, w których w latach 2007-2012 zmierzono 22 623 dzieci i nastolatków.
| Wiek | Siatka | Co mierzy |
|---|---|---|
| 0-2 lata | standard wzrastania WHO | długość ciała na leżąco, masa ciała, masa do długości |
| 2-3 lata | standard wzrastania WHO | wysokość ciała na stojąco, masa ciała, BMI |
| 3-6 lat | polskie siatki OLA | wysokość, masa ciała, BMI, masa do wysokości |
| 7-18 lat | polskie siatki OLAF | wysokość, masa ciała, BMI, masa do wysokości |
Badanie OLA objęło dzieci w wieku przedszkolnym, a OLAF dzieci szkolne i młodzież; w opracowaniu z 2015 roku oba zbiory połączono w jedne siatki dla wieku 3-18 lat. Różnice między siatkami WHO i polskimi omawiamy w tekście Siatki centylowe WHO czy OLAF.
Można też spotkać starsze siatki dzieci warszawskich opracowane pod koniec lat 90. w Instytucie Matki i Dziecka. Jeśli nie wiesz, na której siatce pediatra zaznacza pomiary Twojego dziecka, zapytaj o to - porównywać można tylko punkty naniesione na tę samą siatkę.
Gdzie są oficjalne tabele i siatki
- Masa ciała 0-5 lat (WHO): wykresy i tabele centyli osobno dla chłopców i dziewczynek, w tym tabele tydzień po tygodniu do 13. tygodnia życia - strona WHO „Weight-for-age”.
- Długość i wysokość ciała 0-5 lat (WHO): strona WHO „Length/height-for-age”.
- Wszystkie standardy WHO 0-5 lat (także obwód głowy, BMI i przyrosty): WHO Child Growth Standards.
- Siatki dla polskich dzieci 0-18 lat (WHO do 3 lat oraz OLA i OLAF od 3 do 18 lat), z ilustracjami siatek: artykuł Kułagi i wsp. w „Standardach Medycznych/Pediatrii” (PDF, Centrum Zdrowia Dziecka).
- Źródłowe publikacje OLA i OLAF w otwartym dostępie: dzieci przedszkolne (2013) i dzieci szkolne i młodzież (2011).
Jak czytać siatkę centylową
Centyl mówi, jaki odsetek rówieśników tej samej płci ma mniejszą wartość danej cechy. Jeśli wzrost dziecka leży na 10. centylu, to 10% dzieci w tym wieku jest niższych, a 90% wyższych. 50. centyl to środek rozkładu, a nie „norma”, do której dziecko powinno dążyć.
- Między 3. a 97. centylem - zakres przyjmowany jako norma (Kułaga i wsp., 2015).
- Między 3. a 10. oraz między 90. a 97. centylem - pogranicze normy. Autorzy polskich siatek zalecają obserwację i kontrolę dziecka, szczególnie w przedziale 3-10.
- Poniżej 3. lub powyżej 97. centyla - wynik poza zakresem normy, który warto omówić z pediatrą.
Linie centylowe tworzą kanały wzrastania. Jeśli kolejne punkty układają się wzdłuż jednego kanału, dziecko rośnie harmonijnie, niezależnie od tego, czy to kanał wysoki, czy niski. Niepokój budzi raczej przecinanie kolejnych linii, zwłaszcza w dół.
Przykład. Ola w wieku 2 lat miała wzrost na 50. centylu, w wieku 4 lat na 25., a w wieku 6 lat na 10. centylu. Każdy z tych pomiarów osobno mieści się w normie, ale razem pokazują, że Ola rośnie wolniej niż rówieśnicy i przecięła dwa kanały. To dobry powód do rozmowy z pediatrą. Gdyby przez te lata stale trzymała się 10. centyla, byłby to po prostu jej kanał.
Jak zmierzyć dziecko w domu
Domowy pomiar przyda się, gdy chcesz sprawdzić, jak dziecko rośnie między wizytami. Wskazówki szpitala dziecięcego SickKids (Toronto) dla rodziców:
- Masa ciała: waga elektroniczna, nie sprężynowa, postawiona na twardej podłodze, nie na dywanie. Dziecko bez butów i grubego ubrania stoi nieruchomo na środku wagi. Dziecko, które nie stoi samo: zważ się sam, potem z dzieckiem na rękach i odejmij jedną wartość od drugiej.
- Wysokość (od 2 lat): boso, przy ścianie bez listwy, na podłodze bez dywanu. Pięty razem, pięty, pośladki, łopatki i tył głowy dotykają ściany, jeśli pozwala na to budowa ciała, wzrok na wprost. Połóż płasko na głowie linijkę lub książkę, zaznacz miejsce na ścianie i zmierz od podłogi do znaku z dokładnością do 0,1 cm.
- Długość (do 2 lat): na leżąco, na twardej powierzchni, we dwie osoby - jedna przytrzymuje głowę przy ścianie lub wezgłowiu, druga delikatnie prostuje nogi. Mierzy się od czubka głowy do pięt.
- Każdy pomiar powtórz co najmniej dwa razy. W badaniach OLA i OLAF przy różnicy 5 mm wzrostu lub 300 g masy między pomiarami robiono trzeci pomiar.
Sposób pomiaru zmienia wynik. W badaniu WHO dzieci w wieku 18-30 miesięcy mierzone na leżąco miały średnio o 0,73 cm więcej niż na stojąco. Dlatego siatka do 2 lat jest dla długości na leżąco, a od 2 lat dla wysokości na stojąco, a przy pomiarze „nie tą metodą” stosuje się poprawkę 0,7 cm (Kułaga i wsp., 2015).
Przykład. Kuba ma 20 miesięcy i nie chce leżeć, więc zmierzono go na stojąco: 84,0 cm. Siatka do 24 miesięcy dotyczy długości na leżąco, więc przed naniesieniem pomiaru dodajemy 0,7 cm: 84,0 + 0,7 = 84,7 cm. U dziecka po 2. urodzinach zmierzonego na leżąco odwrotnie - od wyniku odejmuje się 0,7 cm.
Wzrost dziecka a wzrost rodziców
Centyl wzrostu warto zestawić ze wzrostem rodziców. Brytyjskie wytyczne NICE (NG75) zalecają przy wątpliwościach obliczyć centyl wzrostu docelowego z wysokości obojga biologicznych rodziców. Jeśli centyl wzrostu dziecka leży więcej niż dwie przestrzenie centylowe poniżej centyla rodzicielskiego, może to wskazywać na niedożywienie lub pierwotne zaburzenie wzrastania i wymaga oceny lekarza.
Wzrost docelowy w centymetrach policzysz w naszym kalkulatorze przewidywanego wzrostu dziecka. To szacunek możliwości genetycznych z przedziałem kilku centymetrów, a nie prognoza.
Ocena masy ciała starszych dzieci opiera się też na centylach BMI dla wieku i płci, a nie na progach BMI dorosłych.
Jak przygotowaliśmy ten tekst
Podział siatek według wieku, granice normy (3. i 97. centyl), pogranicze normy i poprawkę 0,7 cm opisujemy za opracowaniem Kułagi i wsp. (2015) oraz publikacjami źródłowymi badań OLA (2013) i OLAF (2011). Progi niepokoju dotyczące spadku masy ciała i wzrostu rodziców pochodzą z wytycznych NICE NG75, a instrukcje domowego pomiaru - z materiałów szpitala SickKids. Nie publikujemy wartości centyli WHO ani OLA/OLAF; przykłady dzieci są fikcyjne. Tekst nie zastępuje porady lekarza.
Najczęstsze pytania
Jaka jest prawidłowa waga i wzrost dziecka w danym wieku?
Nie ma jednej prawidłowej liczby. Za normę przyjmuje się wartości między 3. a 97. centylem na siatce dla wieku i płci. W Polsce do 3. roku życia stosuje się siatki standardu WHO, a od 3 do 18 lat polskie siatki OLA i OLAF. Ważniejsze od pojedynczego pomiaru jest to, czy dziecko trzyma się swojego kanału.
Gdzie znaleźć tabele wzrostu i wagi dzieci?
Tabele centyli dla dzieci 0-5 lat publikuje WHO na stronach Child Growth Standards (osobno dla masy, długości i wysokości, obwodu głowy i BMI). Polskie siatki 3-18 lat z badań OLA i OLAF są opublikowane m.in. w artykule Kułagi i wsp. w „Standardach Medycznych/Pediatrii” z 2015 roku.
Czy 50. centyl to norma?
Nie. 50. centyl to środek rozkładu: połowa rówieśników ma mniejszą wartość, a połowa większą. Dziecko stale rosnące na 15. czy 85. centylu rośnie równie prawidłowo.
Dlaczego niemowlę mierzy się na leżąco?
Siatki dla dzieci do 2 lat opracowano dla długości ciała mierzonej na leżąco. W badaniu WHO pomiar na leżąco dawał średnio o 0,73 cm więcej niż na stojąco, więc przy pomiarze na stojąco u dziecka poniżej 2 lat dodaje się 0,7 cm, a u starszego mierzonego na leżąco odejmuje 0,7 cm.
Co zrobić, gdy dziecko spada na siatce centylowej?
Porozmawiaj z pediatrą. Wytyczne NICE traktują jako sygnał do oceny m.in. spadek masy ciała o dwie lub więcej przestrzenie centylowe oraz masę ciała poniżej 2. centyla. Lekarz oceni dziecko i zdecyduje, jak często powtarzać pomiary.
Źródła
- Kułaga Z, Różdżyńska-Świątkowska A, Grajda A i wsp. Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia. Standardy Medyczne/Pediatria. 2015;12:119–135.
- Kułaga Z, Grajda A, Gurzkowska B i wsp. Polish 2012 growth references for preschool children. Eur J Pediatr. 2013;172(6):753–761.
- Kułaga Z, Litwin M, Tkaczyk M i wsp. Polish 2010 growth references for school-aged children and adolescents. Eur J Pediatr. 2011;170(5):599–609.
- World Health Organization. WHO Child Growth Standards (0-5 lat): wykresy i tabele.
- NICE. Faltering growth: recognition and management of faltering growth in children (NG75), 2017, zalecenia 1.2.1-1.2.3.
- AboutKidsHealth (The Hospital for Sick Children). Virtual care: How to accurately measure your child's height and weight at home. 2021.