Ektomorfik, mezomorfik i endomorfik to nie trzy osobne typy ludzi, tylko nazwy od składowej, która przeważa w somatotypie. Każdy ma wszystkie trzy: endomorfię (względne otłuszczenie), mezomorfię (rozwój mięśni i kości) i ektomorfię (smukłość). Metoda Heatha-Cartera liczy je z pomiarów ciała. Większość osób to typy mieszane, a somatotyp zmienia się z wiekiem i treningiem.
Trzy składowe zamiast trzech typów
W internecie podział na ektomorfików, mezomorfików i endomorfików wygląda jak test osobowości: wybierz jeden z trzech obrazków sylwetki. W nauce wygląda to inaczej. Somatotyp to trzy liczby zapisywane zawsze w tej samej kolejności - endomorfia, mezomorfia, ektomorfia - a każda z nich opisuje inną cechę budowy ciała. Zapis 3½–5–2 oznacza umiarkowane otłuszczenie, dość wysoki rozwój mięśni i kości oraz niską smukłość.
Nazwa „mezomorfik” to tylko skrót: mówi, że środkowa liczba przeważa nad dwiema pozostałymi. Dlatego jedna osoba nie może być „czystym” typem w sensie posiadania jednej składowej - zawsze ma trzy, różniące się wielkością. Ten tekst porównuje typy obok siebie. Każdy z nich opisujemy osobno w artykułach Ektomorfik, Mezomorfik i Endomorfik.
Ektomorfik
| Cecha | Endomorfik | Mezomorfik | Ektomorfik |
|---|---|---|---|
| Przeważająca składowa | endomorfia - względne otłuszczenie | mezomorfia - względny rozwój mięśni i kości | ektomorfia - względna smukłość |
| Miejsce w zapisie | pierwsza liczba | druga liczba | trzecia liczba |
| Z czego się ją liczy | 3 fałdy skórne (triceps, pod łopatką, nad kolcem biodrowym) i wzrost | szerokość kości w łokciu i kolanie, obwody ramienia i łydki skorygowane o fałdy, wzrost | wzrost i masa ciała (wskaźnik HWR) |
| Co widać przy wysokiej wartości | grubsze fałdy skórne, więcej tkanki tłuszczowej pod skórą | szersze kości, większe obwody mięśni w stosunku do wzrostu | dużo wzrostu na kilogram masy ciała, smukłe kończyny |
| Przykład z literatury | 5–4½–2 (średnia kobiet po 40. r.ż., Kanada) | 1,6–5,4–3,2 (sprinter, podręcznik metody) | 3,0–2,1–4,8 (młoda kobieta, podręcznik metody) |
| Jak reaguje na zmianę stylu życia | spada, gdy ubywa tkanki tłuszczowej | rośnie z treningiem siłowym | spada, gdy rośnie masa ciała przy tym samym wzroście |
Przykłady somatotypów pochodzą z podręcznika metody (Carter, 2002) i z kanadyjskiego badania 13 599 osób (Bailey, Carter i Mirwald, 1982).
Z tabeli wynika ważna rzecz: tylko ektomorfię da się policzyć z samego wzrostu i wagi. Do endomorfii potrzebny jest fałdomierz, a do mezomorfii - przyrząd do mierzenia szerokości kości i taśma. Pełny somatotyp antropometryczny opiera się na 10 wymiarach ciała.
Typy mieszane - 13 kategorii somatotypu
Heath i Carter wyróżniają 13 kategorii. Typ nazywa się od składowej, która przeważa, a drugi człon mówi, która składowa jest kolejna. Zasady klasyfikacji z podręcznika metody (Carter, 2002) są następujące:
| Układ składowych | Nazwa typu | Przykład |
|---|---|---|
| Żadna składowa nie różni się od pozostałych o więcej niż 1 jednostkę | centralny | 3–3½–3 |
| Jedna przeważa o więcej niż ½, dwie pozostałe są równe (różnica do ½) | zrównoważony, np. mezomorfik zrównoważony | 2–5–2 |
| Jedna przeważa, a z pozostałych jedna jest wyraźnie wyższa | np. mezomorfik endomorficzny (druga jest endomorfia) | 3½–5–2 |
| Dwie najwyższe są prawie równe (różnica do ½), trzecia niższa | mieszany, np. mezomorfik-endomorfik | 4½–4–2½ |
W sumie daje to: typ centralny, po trzy kategorie z przewagą każdej składowej (zrównoważona i dwie odmiany przymiotnikowe) - razem dziewięć - oraz trzy typy mieszane: mezomorfik-endomorfik, mezomorfik-ektomorfik i endomorfik-ektomorfik. Łącznie 13.
Typy mieszane i odmiany przymiotnikowe są w praktyce częstsze od „czystych”. W badaniu kanadyjskim średni somatotyp kobiet przed 40. rokiem życia wynosił 4½–4–2½. Endomorfia i mezomorfia różnią się tu tylko o pół jednostki, więc przeciętna młoda kobieta to mezomorfik-endomorfik. Przeciętny młody mężczyzna (3½–5–2) to mezomorfik endomorficzny: mezomorfia przeważa, a endomorfia jest wyższa od ektomorfii o półtorej jednostki.
Somatokarta - jak porównać dwa somatotypy
Trzy liczby trudno porównywać na oko, dlatego Heath i Carter przenoszą je na płaski wykres w kształcie trójkąta z zaokrąglonymi bokami - somatokartę. Każdy somatotyp to jeden punkt o współrzędnych:
- X = ektomorfia − endomorfia (w prawo - smuklej, w lewo - bardziej endomorficznie),
- Y = 2 × mezomorfia − (endomorfia + ektomorfia) (w górę - więcej mięśni i kości).
Przykłady wyliczone przez redakcję z tych wzorów:
| Somatotyp | X | Y | Kategoria |
|---|---|---|---|
| 3,0–2,1–4,8 (młoda kobieta) | 1,8 | −3,6 | ektomorfik endomorficzny |
| 1,6–5,4–3,2 (sprinter) | 1,6 | 6,0 | mezomorfik ektomorficzny |
| 3½–5–2 (mężczyźni przed 30. r.ż.) | −1,5 | 4,5 | mezomorfik endomorficzny |
| 4½–4–2½ (kobiety przed 40. r.ż.) | −2,0 | 1,0 | mezomorfik-endomorfik |
Sprinter i młoda kobieta z podręcznika mają podobną współrzędną X, ale dzieli ich prawie 10 jednostek w pionie - to różnica w rozwoju mięśni i kości, a nie w smukłości. Swój punkt na somatokarcie i kategorię zobaczysz w kalkulatorze somatotypu, a opis kategorii znajdziesz w sekcji typy somatotypu.
Metoda Heatha-Cartera a popularne mity
Słowa ektomorfik, mezomorfik i endomorfik wymyślił w latach 40. XX wieku William H. Sheldon. Oceniał budowę ze zdjęć, uważał ją za niezmienną i łączył z charakterem. Barbara Honeyman Heath i J.E. Lindsay Carter przebudowali metodę: ich wariant antropometryczny opiera się wyłącznie na pomiarach i opisuje obecną budowę, a nie „przeznaczenie”. Popularne poradniki mieszają te dwie tradycje.
| Twierdzenie | Co mówi metoda i badania |
|---|---|
| „Typ sylwetki jest wrodzony i stały” | Somatotyp zmienia się z wiekiem, masą ciała i treningiem. W badaniu Cartera i Rahe'a po czterech miesiącach intensywnego szkolenia mezomorfia wzrosła, a endomorfia i ektomorfia spadły. |
| „Każdy jest jednym z trzech typów” | Każdy ma wszystkie trzy składowe. Jest 13 kategorii, a przeciętni dorośli w badaniu kanadyjskim to typy mieszane lub przymiotnikowe. |
| „Typ rozpoznasz z testu lub lustra” | Metoda Heatha-Cartera wymaga pomiarów: wzrostu, masy, fałdów skórnych, szerokości kości i obwodów. Ankieta o wyglądzie czy apetycie nie liczy somatotypu. |
| „Każdy typ potrzebuje innej diety” | Nie znamy badań potwierdzających, że dieta pod somatotyp działa lepiej. Według ISSN (2017) różne proporcje makroskładników mogą podobnie poprawiać skład ciała przy tym samym bilansie energii. |
| „Ektomorfik ma szybki metabolizm” | Somatotyp nie mierzy tempa przemiany materii, tylko kształt i skład ciała. |
| „Typ mówi o charakterze” | To pozostałość teorii Sheldona, odrzuconej przez współczesną naukę. |
Jak sprawdzić swój typ budowy
- Szybki szacunek: wpisz wzrost i masę ciała w kalkulatorze somatotypu. Dostaniesz ektomorfię z wskaźnika HWR, ale bez dwóch pozostałych składowych nie da się powiedzieć, która przeważa.
- Pełny somatotyp: potrzebnych jest 10 pomiarów - wzrost, masa, cztery fałdy skórne (triceps, pod łopatką, nad kolcem biodrowym, łydka), szerokość kości ramiennej i udowej oraz obwody napiętego ramienia i łydki. Najdokładniej zmierzy je osoba przeszkolona w antropometrii, z fałdomierzem i przyrządem do szerokości kości.
- Odczyt wyniku: porównaj trzy liczby. Ta, która jest wyższa od dwóch pozostałych o więcej niż pół jednostki, daje nazwę typu. Gdy dwie najwyższe są prawie równe - masz typ mieszany.
Przykład: osoba o wzroście 180 cm i masie 80 kg ma HWR około 41,8 i ektomorfię około 2,0 (wyliczenie redakcji ze wzorów Cartera). Jeśli jej endomorfia wynosi 3,5, a mezomorfia 5,0, to zapis 3,5–5,0–2,0 oznacza mezomorfika endomorficznego - dokładnie średni somatotyp młodych mężczyzn z badania kanadyjskiego.
Somatotyp opisuje budowę ciała, nie zdrowie. Żaden typ nie jest „zdrowszy”. Ryzyko związane z tkanką tłuszczową lepiej ocenić z obwodu talii - np. w kalkulatorze ryzyka tłuszczu trzewnego - a ilość mięśni w stosunku do wzrostu w kalkulatorze FFMI.
Jak przygotowaliśmy porównanie
Opis składowych, zasady klasyfikacji 13 kategorii i wzory somatokarty pochodzą z podręcznika metody Heatha-Cartera (Carter, 2002) i monografii Cartera i Heatha (1990). Średnie somatotypy - z badania kanadyjskiego (Bailey, Carter, Mirwald, 1982). Współrzędne i kategorie w tabelach wyliczyła redakcja z tych wzorów; te same reguły stosuje nasz kalkulator somatotypu.
Najczęstsze pytania
Czym różni się ektomorfik od mezomorfika i endomorfika?
U ektomorfika przeważa smukłość (dużo wzrostu na kilogram masy), u mezomorfika rozwój mięśni i kości w stosunku do wzrostu, a u endomorfika względne otłuszczenie. Każdy ma wszystkie trzy składowe - typ nazywa się od tej, która przeważa.
Czy można być mieszanym typem sylwetki?
Tak, to częste. Gdy dwie najwyższe składowe różnią się najwyżej o pół jednostki, a trzecia jest niższa, mówi się o typie mieszanym, np. mezomorfik-endomorfik. Przeciętna młoda kobieta w dużym badaniu kanadyjskim była właśnie takim typem.
Ile jest typów budowy ciała?
W metodzie Heatha-Cartera 13: typ centralny, po trzy kategorie z przewagą każdej składowej i trzy typy mieszane. Popularny podział na trzy typy to uproszczenie.
Jak sprawdzić, czy jestem ektomorfikiem, mezomorfikiem czy endomorfikiem?
Trzeba policzyć wszystkie trzy składowe z 10 pomiarów ciała: wzrostu, masy, czterech fałdów skórnych, dwóch szerokości kości i dwóch obwodów. Sam wzrost i waga dają tylko ektomorfię.
Czy typ sylwetki można zmienić?
Tak. Somatotyp opisuje budowę w chwili pomiaru i zmienia się z masą ciała, ilością tkanki tłuszczowej i mięśni oraz z wiekiem. Nie zmieniają się wzrost i szerokość kości.
Źródła
- Carter JEL. The Heath-Carter Anthropometric Somatotype - Instruction Manual. San Diego State University, 2002 (skan wydania z 2003), s. 2–10 i 21.
- Carter JEL, Heath BH. Somatotyping: Development and Applications. Cambridge University Press, Cambridge 1990.
- Bailey DA, Carter JEL, Mirwald RL. Somatotypes of Canadian men and women. Human Biology. 1982;54(4):813–828.
- Carter JE, Rahe RH. Effects of stressful underwater demolition training on body structure. Med Sci Sports. 1975;7(4):304–308.
- Vertinsky P. Physique as destiny: William H. Sheldon, Barbara Honeyman Heath and the struggle for hegemony in the science of somatotyping. Can Bull Med Hist. 2007;24(2):291–316.
- Aragon AA, Schoenfeld BJ, Wildman R i wsp. International Society of Sports Nutrition position stand: diets and body composition. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:16.