Otyłość androidalna i gynoidalna - typ jabłko i gruszka a zdrowie

Czym jest otyłość androidalna i gynoidalna

Oba pojęcia opisują nie ilość tłuszczu, ale miejsce, w którym się odkłada. Przy otyłości androidalnej (typ „jabłko”, inaczej otyłość brzuszna lub centralna) nadmiar tłuszczu gromadzi się głównie na brzuchu i w górnej części tułowia. Przy otyłości gynoidalnej (typ „gruszka”, otyłość pośladkowo-udowa) odkłada się przede wszystkim na biodrach, pośladkach i udach.

Nazwy pochodzą od greckich słów oznaczających mężczyznę (anēr, andros) i kobietę (gynē), bo pierwszy typ jest częstszy u mężczyzn, a drugi u kobiet. To jednak tylko tendencja: kobieta może mieć otyłość androidalną, a mężczyzna gynoidalną.

Podział wprowadził francuski lekarz Jean Vague z Marsylii. Już w 1947 roku zwrócił uwagę, że powikłania otyłości dotyczą przede wszystkim osób z tłuszczem na brzuchu, a znacznie rzadziej osób z tłuszczem na biodrach i udach. W pracy z 1956 roku w czasopiśmie American Journal of Clinical Nutrition powiązał typ androidalny ze skłonnością do cukrzycy, miażdżycy i dny moczanowej. W kolejnych dekadach badania populacyjne (np. szwedzkie z lat 80., opisane w artykule WHR - norma) wykazały związek wysokiego WHR z zawałem i udarem.

Określenia „jabłko” i „gruszka” spotkasz też w poradnikach modowych, gdzie służą do doboru ubrań. W tym artykule chodzi wyłącznie o znaczenie zdrowotne.

Typ androidalny a gynoidalny - porównanie

Tabela opisuje typowe związki z badań populacyjnych, a nie los konkretnej osoby. Związek nie oznacza, że to sam kształt sylwetki wywołuje chorobę.

Jak rozpoznać swój typ w domu

Najprostszą miarą rozkładu tłuszczu jest WHR, czyli obwód talii podzielony przez obwód bioder. Wysoki WHR oznacza, że talia jest duża w stosunku do bioder (typ androidalny), a niski, że biodra przeważają (typ gynoidalny). Progi WHO dla kobiet i mężczyzn, ich historię i przykłady obliczeń opisujemy w artykule WHR - norma dla kobiet i mężczyzn, a wynik od razu policzy kalkulator WHR.

WHR mówi o proporcjach, nie o ilości tłuszczu. Dlatego do oceny ryzyka warto dodać obwód talii w centymetrach i stosunek talii do wzrostu (WHtR). Poniższy przykład pokazuje, że dwie kobiety o tej samej wadze i wzroście mogą mieć zupełnie inny rozkład tłuszczu:

BMI obu kobiet jest identyczne, ale tylko u kobiety A pomiary wskazują na otyłość brzuszną i podwyższone ryzyko. Odwrotny błąd też jest możliwy: przy bardzo szerokich biodrach WHR może wyjść niski mimo dużej talii. Dlatego zawsze patrz na wszystkie trzy wskaźniki naraz, na przykład w kalkulatorze ryzyka tłuszczu trzewnego.

Badanie DXA i wskaźnik android/gynoid

Dokładniej rozkład tłuszczu pokazuje densytometria DXA (dwuenergetyczna absorpcjometria rentgenowska), ta sama metoda, którą bada się gęstość kości. Oprogramowanie aparatu wyznacza dwa obszary: androidalny, czyli pas w okolicy talii mniej więcej od połowy kręgosłupa lędźwiowego do górnej krawędzi miednicy, oraz gynoidalny, mniej więcej od głów kości udowych do połowy ud. Wynik podaje procent tłuszczu w każdym z nich i ich stosunek, tzw. wskaźnik A/G.

W analizie amerykańskiego badania NHANES (Okosun i wsp., 2015) u 1802 dorosłych z prawidłowym BMI wskaźnik A/G był silniej powiązany z zaburzeniami kardiometabolicznymi niż sam procent tłuszczu androidalnego, gynoidalnego czy BMI. Najwyższe ryzyko miały osoby, u których dużo tłuszczu było jednocześnie w obu obszarach.

Nie ma jednej, powszechnie przyjętej normy wskaźnika A/G. Granice obszarów zależą od producenta aparatu, dlatego wyniki z różnych urządzeń trudno porównywać. Domowe wagi z analizą składu ciała nie mierzą tych obszarów jak DXA, a ich szacunki tłuszczu trzewnego służą raczej do śledzenia zmian niż do diagnozy.

Co typ sylwetki mówi o zdrowiu

Typ androidalny zwykle oznacza więcej tłuszczu trzewnego, czyli tego, który otacza narządy w jamie brzusznej. To on najmocniej wiąże się z insulinoopornością, cukrzycą typu 2 i chorobami serca. Mechanizmy opisujemy w artykułach Tłuszcz trzewny - norma oraz Insulinooporność a brzuch, a wyniki dużych badań nad WHR, takich jak INTERHEART, w artykule WHR - norma.

Tłuszcz pośladkowo-udowy wypada w badaniach inaczej. W przeglądach Manolopoulosa i wsp. (2010) oraz Karastergiou i wsp. (2012) większa ilość tłuszczu na biodrach i udach wiązała się z korzystniejszym profilem lipidów i glukozy oraz mniejszym ryzykiem cukrzycy. Autorzy podkreślają jednak, że mechanizm tego związku nie jest jasny.

To nie znaczy, że otyłość gynoidalna jest „zdrowa”. Nadmiar tłuszczu w każdej lokalizacji obciąża organizm, a w cytowanej analizie NHANES osoby z dużą ilością tłuszczu zarówno na brzuchu, jak i na biodrach miały wyraźnie częściej podwyższone triglicerydy, glukozę i ciśnienie niż osoby z nadmiarem tylko w jednym miejscu.

Różnice między kobietami i mężczyznami a menopauza

Według przeglądu Karastergiou i wsp. (2012) kobiety przy podobnej ilości tkanki tłuszczowej mają mniej tłuszczu trzewnego i więcej tłuszczu podskórnego, zwłaszcza na biodrach i udach. U mężczyzn tłuszcz trzewny stanowi większą część całego tłuszczu ciała. Za tę różnicę odpowiadają prawdopodobnie hormony płciowe, choć dokładne mechanizmy nadal nie są poznane.

Po menopauzie rozkład tłuszczu u wielu kobiet przesuwa się w stronę typu androidalnego. Dwa badania podłużne dobrze to ilustrują:

• Lovejoy i wsp. (2008) obserwowali przez 4 lata 156 kobiet przed menopauzą. Tłuszcz podskórny na brzuchu przybywał wszystkim, ale istotny wzrost tłuszczu trzewnego wystąpił tylko u tych, które w tym czasie przeszły menopauzę.
• Badanie SWAN (Greendale i wsp., 2019) wykazało, że na początku okresu przekwitania tempo przybywania tkanki tłuszczowej podwaja się, a beztłuszczowa masa ciała zaczyna maleć. Trwa to do około 2 lat po ostatniej miesiączce. Tempo przybierania na wadze przy tym się nie zmieniało.

Wniosek praktyczny: w okresie okołomenopauzalnym sama waga może nie pokazać zmian. Lepiej co kilka tygodni mierzyć obwód talii, w ten sam sposób i o tej samej porze. Jak to zrobić dobrze, opisujemy w poradniku Jak zmierzyć obwód talii?.

Czy można zmienić typ sylwetki

Rozkład tłuszczu jest częściowo dziedziczny. W badaniu genetycznym Shungina i wsp. (2015) na ponad 224 tysiącach osób znaleziono dziesiątki wariantów genów związanych z WHR niezależnie od BMI, a wiele z nich działało silniej u kobiet. Kształtu sylwetki nie wybierasz więc w pełni sam.

Zmienić można natomiast ilość tłuszczu, zwłaszcza trzewnego, który dobrze reaguje na zmianę stylu życia. Ogólne zasady opisujemy w artykule Tłuszcz trzewny - norma i jak go zmniejszyć. Indywidualny plan najlepiej ustalić z lekarzem lub dietetykiem.

Uwaga na jeden wyjątek. Jeśli tłuszcz odkłada się nieproporcjonalnie na nogach, nogi są tkliwe przy dotyku, łatwo pojawiają się siniaki, a mimo odchudzania nogi prawie nie chudną, może to być lipedema (obrzęk tłuszczowy). Według przeglądu Bucka i Herbst (2016) to dość częsta choroba, którą nierzadko myli się ze zwykłą otyłością. Wymaga oceny lekarza.

Jak przygotowaliśmy ten tekst

Definicje i historię pojęć opisujemy na podstawie prac Jeana Vague'a i przeglądów naukowych z listy źródeł. Przykład w tabeli to obliczenia ilustracyjne, nie dane konkretnych osób: WHR to obwód talii podzielony przez obwód bioder, WHtR to obwód talii podzielony przez wzrost, a BMI to masa ciała w kilogramach podzielona przez kwadrat wzrostu w metrach (72 ÷ 1,65² = 26,4). Progi, z którymi porównujemy wyniki, pochodzą z raportu WHO (2008, publ. 2011) i wytycznych NICE (NG246) i opisujemy je w artykułach o WHR i WHtR.

Wyniki badań opisujemy jako związki statystyczne, a nie dowód przyczyny. Typ sylwetki to wskazówka do dalszej oceny, nie diagnoza. Ten artykuł nie zastępuje porady lekarza.

Źródła

1. Vague J. The degree of masculine differentiation of obesities: a factor determining predisposition to diabetes, atherosclerosis, gout, and uric calculous disease. Am J Clin Nutr. 1956;4(1):20–34.
2. Académie nationale de médecine. Éloge de Jean Vague (1911–2003). 2004.
3. Karastergiou K, Smith SR, Greenberg AS, Fried SK. Sex differences in human adipose tissues - the biology of pear shape. Biol Sex Differ. 2012;3(1):13.
4. Manolopoulos KN, Karpe F, Frayn KN. Gluteofemoral body fat as a determinant of metabolic health. Int J Obes. 2010;34(6):949–959.
5. Okosun IS, Seale JP, Lyn R. Commingling effect of gynoid and android fat patterns on cardiometabolic dysregulation in normal weight American adults. Nutr Diabetes. 2015;5(5):e155.
6. Lovejoy JC, Champagne CM, de Jonge L, Xie H, Smith SR. Increased visceral fat and decreased energy expenditure during the menopausal transition. Int J Obes. 2008;32(6):949–958.
7. Greendale GA, Sternfeld B, Huang M i wsp. Changes in body composition and weight during the menopause transition. JCI Insight. 2019;4(5):e124865.
8. Shungin D, Winkler TW, Croteau-Chonka DC i wsp. New genetic loci link adipose and insulin biology to body fat distribution. Nature. 2015;518(7538):187–196.
9. Buck DW, Herbst KL. Lipedema: a relatively common disease with extremely common misconceptions. Plast Reconstr Surg Glob Open. 2016;4(9):e1043.
10. World Health Organization. Waist circumference and waist–hip ratio: report of a WHO expert consultation. Genewa 2008 (publ. 2011).
11. NICE. Overweight and obesity management (NG246). 2025.